blog

Blog – Hoe smart kunnen we zijn? Wijzelf! Deel 7: Meer bijwerkingen

Techniek

Door Philip Krabbendam – We hebben gezien dat het automatisme van de ‘onzichtbare hand’ niet altijd heeft recht heeft gedaan aan ieders belang. Dit heeft al vroeg voor kritiek gezorgd en voor sociale onrust. Maar dat is niet alles. Regelmatig raakt het automatisme, dat in theorie naar evenwicht streeft, uit balans, en dan is er sprake van een crisis. Ook hieruit blijkt dat het niet zo ‘smart’ is als ooit werd gedacht. Intussen hebben we ongemerkt het onsympathieke karakter van de ‘onzichtbare hand’ overgenomen in het sociale leven. En we worden er niet blij van.

Oorlog

In 1929 was het automatisme van de ‘onzichtbare hand’ zodanig in onbalans dat het geen enkel belang meer diende. Deze crisis of ‘krach’ had een verwoestend effect, natuurlijk op de economie, maar ook op de samenleving en op het vertrouwen in een, door de ‘onzichtbare hand’ geleide, economie. Men voelde zich ronduit bedrogen, zowel in Europa als in de Verenigde Staten.

In Europa leidde deze crisis tot sociale onrust, frustratie, woede, demonstraties en opstanden, die een belangrijke factor waren bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog.

New deal

In de Verenigde Staten greep president Roosevelt in met zijn ‘New Deal’ politiek, waarin hij banken redde, overheidsprojecten opzette voor de werkgelegenheid en het ontstaan van vakbonden steunde. Zo over-rulde hij de ‘onzichtbare hand’ en er gaan geruchten dat een aantal grote bedrijven een coup voorbereidde.

Happyness all over the place

Happyness all over the place

Na de Tweede Wereldoorlog probeerde het bedrijfsleven weer voet aan de grond te krijgen. Zij presenteerden het automatisme van de ‘onzichtbare hand’ en de ‘vrije markt’ als onbetwijfelbare basis voor een vrije, democratische samenleving.

Hierbij boden zij producten aan die konden worden geassocieerd met een gelukkig leven. Zo zag men advertenties met blije, vooral huisvrouwen, die gelukkig waren door hun nieuwe keukenapparatuur, bakproducten, of van een, speciaal voor haar gekochte, tweede auto. Hier horen we Guy Debord (van de ‘spectakelmaatschappij’) al kuchen… is dit nu wat mensen zelf willen?

Happyness all over the place

Happyness all over the place

Natuurlijk waren de Amerikaanse bedrijven niet opeens vriendelijk geworden, zij lieten zich nog steeds leiden door hun eigenbelang en zo waren zij nog altijd in onderlinge concurrentie en uit op groei. Daarom was het belangrijk dat de verkoop bleef stijgen. Uit de wereld van de autofabrikanten kwam het principe van de ‘planned obsolescence’, geplande veroudering.

Chevy 1958

Chevy 1958

Door elk jaar een nieuw model op de markt te brengen, probeerde men autobezitters te verleiden steeds een nieuwe auto te kopen, niet omdat de oude versleten was, maar omdat het model, door de introductie van het nieuwe model, verouderd was… Hier kunnen we Guy Debord met recht horen gnuiven!

Chevy 1959

Chevy 1959

Strijdcultuur overgebracht op het sociale leven

In onze tijd, waarin het beeldscherm een grote rol speelt, zien we dat veel van de aangeboden games openlijk de houding weerspiegelen die ten grondslag ligt aan het denken over de ‘vrije markt’. Opkomen voor je eigenbelang, concurrentie en zo nodig de strijd aangaan. Kijken we even door de ogen van Debord, dan zien wij onszelf de strijd aangaan om koopwaar te bemachtigen die ons is aangepraat door producenten, omwille van hun eigen winst en groei.

Ook in televisiereclames voor speelgoed is het de strijdcultuur goed vertegenwoordigd. Hier spelen slechteriken, die de aarde willen vernietigen of overheersen, een grote rol, in reclames die steevast worden voorzien van een alarmerende, vette voice-over die oproept tot de het gevecht.

GTA5

GTA5

Populair zijn ook games die zich afspelen in de gewone wereld, met dit verschil dat  alles mag: auto’s stelen, mensen overrijden of op voorbijgangers schieten. Hier blijkt het geweld geen nobel doel, of excuus, zoals het redden van de aarde, meer nodig te hebben. De strijdcultuur die aan de basis ligt van het automatisme van de ‘onzichtbare hand’ is overgebracht op het sociale leven…

Vrijheid en onveiligheid

Wat is er gebeurd? Wie positief is ingesteld kan de kracht die de ‘onzichtbare hand’ beweegt, het ‘eigenbelang’, interpreteren als de ‘persoonlijke vrijheid’ die ‘alles’ mogelijk moet maken. Een interpretatie die goed klinkt, maar die als consequentie heeft dat we van anderen ook ‘alles’ kunnen verwachten, waardoor we ons met recht onveilig kunnen voelen. Een goede voedingsbodem om, in spelletjes of misschien zelfs in de realiteit, te oefenen met gewelddadigheden. Het hoeft ons dus niet te verbazen dat veiligheid in binnenstadgebieden zo belangrijk is.

Wat nu?

Het eens zo het revolutionaire en veelbelovende ‘automatisme van de onzichtbare hand’ blijkt een gewelddadig karakter te hebben. Dit is misschien niet direct zichtbaar, maar het valt wel af te lezen aan het negatieve effect ervan op de arbeidsverhoudingen, de economie, het milieu en de samenleving als geheel. We hebben gezien hoe toepassingen van robotisering en ‘smart technology’ die aan deze vechtlustige ‘onzichtbare hand’ verbonden zijn het negatieve effect van dit ‘automatisme’ versterken, terwijl het maar de vraag is of zij nieuwe interesses en ontwikkelingen mogelijk maken. Dit is geen reden om van robotisering en ‘smart technology’ af te zien maar een aansporing om eerst, na twee en een halve eeuw van slechte ervaringen met de ‘onzichtbare hand’ een nieuw automatisme te ontwikkelen, een nieuw samenstel van regels en werkwijzen, dat gebaseerd is op overleg en samenwerking, in plaats van op onderhandeling en machtsposities. Hierover meer in de volgende episode.

Lees ook

Reageer op dit artikel