blog

Blog – Hoe smart kunnen we zijn? Wijzelf! Deel 2: Robots schieten te hulp… of toch niet

Techniek

Door Philip Krabbendam – In de vorige aflevering hebben we gezien hoe door de industrialisatie grote groepen mensen, de industriearbeiders, werden opgenomen werden in het automatisme van de fabriek, dat industriëlen vrij maakte, zodat zij nieuwe interesses konden volgen en ontwikkelen. Terwijl de arbeiders 12 uur per dag werkten, konden zij zich bezig houden, net als eerder de adel, met reizen, kunst en cultuur. Maar als we nu eens robots konden maken die het werk overnamen?

Robots

De Tjechische schrijver Josef Capek had de benaming ‘robot’ rond 1920 bedacht. Het woord was afgeleid van ‘robota’, Slavisch voor ‘dwangarbeider’. Als men werknemers kon vervangen door robots, zouden onmenselijke arbeidsomstandigheden in de industrie kunnen worden voorkomen.

Het toneelstuk R.U.R. (Rossum’s Universele Robots) door Karel Čapek

Het toneelstuk R.U.R. (Rossum’s Universele Robots) door Karel Čapek

Daarbij was het ook een intrigerende opgave: zijn we in staat een mens na te maken? In 1928 bouwde W. H. Richard de eerste robot gebouwd, genaamd ‘Eric’. Elektromotoren konden armen en hoofd bewegen, door afstandsbediening en ‘voice control’. Later bouwde hij ‘George’ en reisde er de wereld mee rond.

Een demonstratie van Eric the Robot in 1928

Een demonstratie van Eric the Robot in 1928

Een andere robot, ‘Elektro’, werd gebouwd in 1938, door de Westinghouse Electric Company. Deze kon op commando lopen, 700 woorden spreken, sigaretten roken, ballonnen opblazen en hoofd en armen bewegen.

Het zou nog wel even duren voordat robots als mechanische dwangarbeiders in fabrieken zouden werken, maar uiteindelijk is dit idee toch gerealiseerd, niet door de hele mens na te bouwen, maar alleen een arm: de robotarm. Nu kon de industriële automaat functioneren zonder mensen als slaven te misbruiken. Zouden mensen nu inderdaad meer vrijheid krijgen voor nieuwe interesses en ontwikkelingen?

Homo ludens

In de vijftiger en zestiger jaren verwachtte men dit inderdaad. Robots zouden ons bevrijden uit de geautomatiseerde productieprocessen. Nu zou de wereld er heel anders uit moeten gaan zien. Constant Nieuwenhuys ontwikkelde het idee van ‘New Babylon’, een stad waarin ieder kon rondzwerven om avonturen te beleven. Hij werkte vele jaren aan dit idee en maakte er verschillende ontwerpen voor.

Inmiddels nemen robotarmen ons veel werk uit handen. Toch is er van de ‘homo ludens’, de ‘spelende mens’ niet veel terecht gekomen. In de tijd dat New Babylon werd ontwikkeld, werkte van elk huishouden nog maar één persoon. Inmiddels zijn duizenden robotarmen dag in dag uit voor ons aan het werk en toch is het gewoon geworden dat van elk huishouden zowel man als vrouw werken. New Babylon is een idee gebleven, wat te wijten is aan een andere automatisering.

De vrije markt en de onzichtbare hand

Het gaat hier om een automatisme dat uitgaat van de egoïstische impulsen van de mens. Een idee uit het begin van de 18e eeuw, van Bernard Mandeville, dat hij onderbouwt met het voorbeeld van de bijenkorf. Bijen volgen hun eigen autonome drijfveren en toch bouwen zij samen een bijenkorf waar ze alle van profiteren.

Een halve eeuw later sluit Adam Smith hierop aan met het idee dat producenten en consumenten er beiden wel bij zouden varen als zij op basis van hun ‘eigenbelang’ op een ‘vrije markt’ konden onderhandelen over producten en prijzen. Dan konden consumenten kiezen, bijvoorbeeld uit verschillende bakkers, die allemaal zouden concurreren, om zo goed en goedkoop mogelijk brood aan te kunnen bieden. Ook voor werknemers zou onderhandelen op basis van eigenbelang voordeel opleveren omdat zij hierdoor de werkgever konden kiezen die het beste loon en de beste arbeidsvoorwaarden bood. Door de onderhandelingen zou een ‘onzichtbare hand’ ervoor zorgen dat ieder het zijne of hare zou krijgen. Automatisch, zonder regels van buitenaf of bemoeienis van de overheid.

Revolutionair en veelbelovend

Een gewaagde theorie, leve de paradox, een revolutionair en veelbelovend idee, waarin negatieve neigingen niet meer hoefden te worden beteugeld. Integendeel: ze waren waardevol. Het voorgestelde automatisme, zou ik ‘smart’ willen noemen omdat het automatisch terugkoppelt om een gewenste situatie in stand te houden waarin er evenwicht is tussen ieders belangen. Maar zou het ook zo uitwerken?

De onzichtbare hand en de robotarm

Al gauw werd duidelijk dat het ‘automatisme van de onzichtbare hand’ er niet toe leidde dat ieder het zijne of hare kreeg. Zoals we gezien hebben ontstond er in de industriële revolutie een groot verschil tussen arm en rijk, terwijl de arbeidsomstandigheden beneden alle peil waren.

Nu kon de robotarm inderdaad de slavenarbeid verminderen, terwijl tegelijkertijd de productiviteit werd verhoogd. Zo zou deze vorm van automatisering kunnen bijdragen aan een samenleving die de vrijheid bood om vele nieuwe interesses te volgen en te ontwikkelen.

Maar nu werd een ander effect van het ‘automatisme van de onzichtbare hand’ zichtbaar. Door de concurrentie die in dit automatisme besloten ligt, moeten producenten proberen ‘groot en sterk’ te worden door te groeien. Daardoor leidde de robotisering niet tot extra vrije tijd, maar tot een toename van de productie.

Robotarmen aan het werk

Robotarmen aan het werk

Dat er meer werd geproduceerd dan de consument noodzakelijk achtte, wordt wel geïllustreerd door de steeds heviger wordende reclame die consumenten tot kopen moest aanzetten. Een ander effect van de werking van de ‘automaat van de onzichtbare hand’.

Inmiddels is de druk om te groeien zo hoog opgelopen dat zowel de man als de vrouw in het arbeidsproces zijn opgenomen. Ook een gevolg van het automatisme, en zo is er geen tijd meer voor New Babylon!

Zo zet het ‘automatisme van de onzichtbare hand’ een ‘rat race’ in gang die  producenten gevangen houdt. Groei moet! Wie hierin niet mee wil gaan verzwakt de eigen concurrentiepositie. Dat kan het einde betekenen van het bedrijf, en dan staan ook de werknemers op straat. Intussen zijn ‘burn out’ en ‘stuffocation’ bekende begrippen geworden.

Nieuwe robots nieuwe kansen

De technologie van robotarm is zonder twijfel smart te noemen, maar de samenwerking met de ‘onzichtbare’ hand is minder smart.

Inmiddels is er een nieuwe generatie robots ontstaan, niet voor bij het werk, maar voor in huis. Deze robots zijn zo smart dat zij zelflerend zijn. Hierover meer in de volgende episode.

Reageer op dit artikel