blog

Blog – Detail 27: Baksteen steengoed

Techniek

Door Marjolein van Eig – Laatst gaf ik in Antwerpen een korte voordracht over een gebouw dat tot inspiratie dient voor de projecten waar we zelf aan werken. Dat is natuurlijk een onmogelijke opgave, want er zijn veel inspirerende gebouwen. Elk project dat we ontwerpen kent zijn eigen referenties uit het verleden, uit films, uit de dagelijkse omgeving of uit boeken.

Soms is echter de meest voor de hand liggende keuze de beste en daarom koos ik voor St. Mark’s Parish Church in Bjorkhagen (Stockholm) uit 1956-1964 van Sigurd Lewerentz. Dit gebouw is nooit een directe referentie geweest, maar het is zeer geruststellend dat dit gebouw bestaat. Als een moeder die er altijd was, een natuurlijk gegeven. Mogelijk ligt dat voor veel architecten helemaal niet zo voor de hand.

Terwijl we in Nederland gedurende de jaren zestig druk doende waren met het modernisme, bouwde Lewerentz op hetzelfde moment een sculpturaal volume in baksteen. De kerk bestaat, naast het gebruikelijke schip met toren, uit een aanliggend volume voor overige activiteiten en een los kantorendeel. Het geheel is niet herkenbaar als kerk, maar toch is het wel degelijk een kerk. Grote vlakken golvend metselwerk staan tussen ranke berkenboompjes. Het gebouw lijkt uit de grond omhoog getrokken. In het korte betoog dat ik hield, beperkte ik me tot het baksteenmetselwerk. En daar is veel aan te beleven.

Specie

In tegenstelling tot bijna al het baksteenmetselwerk dat we kennen, zijn de voegen in deze muren even belangrijk als de bakstenen zelf. De voegen zijn dik, grijs en vol. Zo dik, dat de voeg niet meer ondergeschikt is aan het metselwerk, beide spelen een even grote rol. De baksteen zweeft in de specie. Het hele gebouw is als het ware gevat in deze specie. Zij houdt alles, ook de bakstenen, bij elkaar. Het levert een prachtige, solide sculptuur op.

St. Mark’s Parish Church in Bjorkhagen door Sigurd Lewerentz, beeld Marjolein van Eig

St. Mark’s Parish Church in Bjorkhagen door Sigurd Lewerentz, beeld Marjolein van Eig

Een belangrijke ontwerpbeslissing was om enkel te werken met hele stenen. Nergens is een gehakte baksteen te vinden. De dikke voeg maakt het mogelijk om een dergelijk idee uit te voeren. De voeg kan allerlei afwijkingen opvangen. Waar het dak door middel van een welving op de gevel aankomt, een moeilijk detail, wordt de steen een beetje schuin in een flinke laag specie gelegd. Klaar is kees, moeilijk detail, gemakkelijk opgelost. Verder lijken de baksteenpenanten in dit deel van de laagbouw allemaal dezelfde, maar wanneer je goed gaat kijken is bijna elk penant anders; twee strekken, twee strekken en één kop, vier strekken, één strek en één kop, enzovoort. Het is bijzonder fascinerend.

En er is nog meer te beleven. Een aantal muren vertoont een lichte kromming. Ter plaatse van deze kromming zit meer afstand tussen de stenen, de stootvoegen zijn hier groter dan in het rechte gevelvlak. Hierdoor is de kromming sterk benadrukt, alsof deze erin gedrukt is. Aan het einde van de kromming eindigt de muur met verticale metselwerkstroken, een reliëf. Het lijkt alsof een aantal bladzijden van een boek bij elkaar gepakt zijn en gekromd om te gaan bladeren; de zijkanten vormen stroken.

St. Mark’s Parish Church in Bjorkhagen door Sigurd Lewerentz, beeld Marjolein van Eig

St. Mark’s Parish Church in Bjorkhagen door Sigurd Lewerentz, beeld Marjolein van Eig

Als laatste zijn er de verticale voegen. Deze vormen niet enkel de aanzet tot een golvend stuk muur, maar blijken ook een representatie te zijn van de opeenvolging van achterliggende ruimten. Deze verdeling start bij de entree, vervolgens komt er een verticale voeg bij het middenschip, dan is er een lichte welving ter plaatse van de spreekstoel, een verdeling bij de dwarsbeuk en uiteindelijk is er de laatste voeg, waarachter het meest heilige deel ligt – het altaar. Ter plaatse van de dwarsbeuk zitten twee grote verticale gaten, sneden, die de diepte van de muur tonen. Van binnenuit werkt het prachtig, zoals het licht langs scherpe vlakken met de dikke ruwe voegen valt.

St. Mark’s Parish Church in Bjorkhagen door Sigurd Lewerentz, beeld Marjolein van Eig

St. Mark’s Parish Church in Bjorkhagen door Sigurd Lewerentz, beeld Marjolein van Eig

Keurslijf

Uiteindelijk dan toch een korte link naar ons eigen werk: de Koepel op de Overplaats in Heemstede. Dit is een baksteensculptuur waarin we eigenlijk het omgekeerde met het metselwerk doen dan in de kerk van Lewerentz. Terwijl de specie bij Lewerentz alle stenen bij elkaar houdt, hebben wij de bakstenen (tweedehands IJsselstenen) in een keurslijf geperst. Het strenge verband van baksteenlagen, dat afwisselend strekken en koppen vertoont, is gevat in een staand verband. ‘Staand’ betekent dat de koppen recht boven elkaar liggen. Dit verband gaat de hele koepel door en waar de stenen de hoeken of randen raken, is er gezaagd om alles binnen het systeem te houden. Ter plaatsen van de trappen komen deze koppen en strekken tevoorschijn.

Koepel op de Overplaats in Heemstede door Inbo/Marjolein van Eig, beeld Allard van der Hoek

Koepel op de Overplaats in Heemstede, Marjolein van Eig, beeld Allard van der Hoek

Tijdens een discussie in het architectenpanel voor een grote baksteenfabrikant kwam onlangs naar voren dat baksteen slecht scoort op de duurzaamheidsindex. Dat is verontrustend, omdat het materiaal binnen sommige certificaten niet meer is toe te passen. Hout scoort veel beter. Deze ontwikkeling gaat zo snel dat we binnenkort wellicht niet meer aan baksteen kunnen denken als we een gebouw ontwerpen. Terwijl baksteen een natuurproduct is, het wordt immers gevormd door de klei die door de rivier wordt afgezet en die blijft aangroeien. Het is het stookproces van de steen dat veel energie kost. Daar moet iets op te vinden zijn, zou je zeggen. Het is natuurlijk van de gekke dat baksteen het aflegt tegen hout. De uitdrukking steenrijk bestaat niet voor niets. Baksteen is het beste element dat je kunt gebruiken voor je bouwwerk. Zwevend in de specie of streng gevat in een metselverband; het blijft eeuwig goed. Steengoed.

Reageer op dit artikel