artikel

Circulair bouwen in de praktijk: Garanties en riscio’s hergebruik

Techniek

Circulair bouwen in de praktijk: Garanties en riscio’s hergebruik

De circulaire economie draait op volle toeren en is een noodzaak waarvan ook architecten en ontwerpers deel uitmaken. Gebouwen moeten niet alleen duurzaam zijn, maar ook circulair in elkaar zitten. Dus zijn ze gemaakt met minder grondstoffen en meer hergebruik. Maar hoe zit het met de garanties op en de risico’s van de producten en materialen die je gaat hergebruiken?

Naar de toekomst toe lijken de mogelijkheden voor circulair bouwen oneindig. BIM-modellen kun je inzetten als databank om materiaalgegevens en specificaties op te slaan. Door slimme details kun je nieuwe gebouwen demontabel maken. Mogelijk wordt sloop eenvoudiger en kunnen bouwmaterialen in een andere situatie worden hergebruikt.

Circulaire inzet van bestaande bouwmaterialen

Nieuwbouwprojecten circulair maken voor de toekomst lijkt vrij eenvoudig. Maar het deel dat we nieuw bouwen, is een klein deel van onze gebouwde voorraad. Daarom is het minstens even interessant om te kijken naar de volgende vraag: hoe kun je omgaan met bestaande bouw en met alle materialen die vrijkomen bij sloop of aanwezig zijn in de vele herbestemmingsprojecten? Kortom: hoe kun je bestaande bouwmaterialen circulair inzetten? En hoe zit het met kwaliteit en garanties?

Garanties op geleverde producten

Als na oplevering van een bouwwerk onverhoopt een gebrek optreedt, dan zal de opdrachtgever – zonder dat het hem al te veel moeite kost – de aannemer willen aanspreken om het betreffende gebrek op te lossen. In de bouw veelgebruikte middelen hiervoor zijn garanties. Een garantie is niets meer dan een contractuele afspraak waarbij de zogenaamde ‘garant’ verklaart dat het geleverde product voor een bepaalde periode bepaalde eigenschappen bezit. Als zich in de garantieperiode een gebrek voordoet waarvoor een garantie is verleend, is de garant verplicht om het betreffende gebrek op zijn kosten te verhelpen.

Circulair bouwen en garanties

Bij circulair bouwen met bestaande materialen zal de garantieperiode van de te gebruiken bestaande materialen zijn verstreken. Een aannemer zal niet snel een nieuwe garantie voor de her te gebruiken materialen geven. Dit kan voor een opdrachtgever een drempel zijn om te kiezen voor circulair bouwen met bestaande materialen. Opdrachtgevers wensen nu eenmaal duidelijkheid over de kwaliteit en de restwaarde van bestaande, beschikbare bouwmaterialen, voordat zij een circulair bouwwerk laten realiseren. Hoe kunnen zij toch het vertrouwen krijgen in het betreffende gebouwonderdeel of een deugdelijk eindproduct?

Kwaliteit en restwaarde

Kennis van materialen en beproevingsmethoden, maar ook het nemen van verantwoordelijkheid zijn belangrijke aspecten bij de beoordeling op kwaliteit en restwaarde – en dus hergebruik van gebouwonderdelen. Voor ‘bekende’ bouwmaterialen (zoals de betonconstructie in de Meelfabriek) zijn de beproevingswijzen voor het vaststellen van de kwaliteit over het algemeen bekend.[1] Zaak is dat ze worden toegepast. Voor ‘minder bekende’ bouwmaterialen blijkt het aantonen van herbruikbaarheid lastiger. Een voorbeeld daarvan is het hergebruik van Durisol-dakplaten.

bestaande meelfabriek leiden.jpg

Aspecten van herbruikbaarheid

Of een bouwproduct op dit moment in aanmerking komt voor hergebruik, hangt van verschillende aspecten af.

1.Droge of natte verbindingen

Verbindingen tussen materialen of gebouwelementen kunnen droog of nat zijn uitgevoerd. Droge verbindingen kunnen relatief eenvoudig worden ontkoppeld. Voor natte verbindingen geldt dat ontkoppeling gepaard gaat met grover sloopwerk.

2.Pure of geïntegreerde materialen

De aard van het product speelt ook een belangrijke rol. Is het een puur of is het juist een geïntegreerd bouwmateriaal? Beton bijvoorbeeld is een geïntegreerd materiaal: door menging van staal, grind, cement, water en zand is een mengsel ontstaan dat uiteindelijk gevormd kan worden. Het kan worden verpulverd tot een granulaat dat opnieuw kan worden ingezet in nieuwe betonconstructies. Deze vorm van recyclen laten we verder buiten beschouwing. Pure materialen, zoals hout of staal, zijn vaak eenvoudiger te demonteren en de kwaliteit kan eenvoudiger vastgesteld worden.

3.Hergebruik van materialen op een bestaande locatie

Wat bovendien interessant is om te beschouwen, is of het product wordt hergebruikt op en in de bestaande locatie (zie de voorbeelden van de betonconstructie en van de dakplaten) of dat het product wordt hergebruikt in een andere bouw op een andere locatie (zie het voorbeeld van materiaal hergebruik in Kloetinge). Bij hergebruik op locatie kun je onderzoeken of de producten van voldoende technische, functionele en ruimtelijke kwaliteit zijn voor toekomstig gebruik, of dat de levensduur door toevoeging van ingrepen kan worden verlengd. Als dat zo is, kun je ze in het gebouw blijven toepassen en is het aanwezig zijn van een natte of droge verbinding minder van invloed.

4.Hergebruik van materialen op een andere locatie

Als een gebouw gedemonteerd wordt en de materialen in een ander gebouw op een andere locatie worden toegepast, moet je kijken naar zowel de kwaliteit als de aard van de verbindingen. Pure materialen zoals staal, waarbij verbindingen vaker demontabel zijn, kun je met kleine aanpassingen vaak opnieuw toepassen. Bij geïntegreerde materialen is dit afhankelijk van de situatie. In het werk gestorte constructies zijn lastiger opnieuw toepasbaar dan bijvoorbeeld elementen als kanaalplaatvloeren.

Samengevat ziet dit er als volgt uit:

Herbruikbaarheid vaststellen

Om vast te kunnen stellen of een materiaal in aanmerking komt voor hergebruik, heb je kennis van materialen nodig. De onderzoeksmethode en de mate waarin onderzoek dient te worden uitgevoerd, zijn daarbij onder meer afhankelijk van de aard van de toepassing. De beoordeling van een stalen ligger is een andere dan het vaststellen of een houten pui hergebruikt kan worden.

Belang van inventarisatie

Belangrijk is dat je de voor hergebruik in aanmerking komende bouwmaterialen zorgvuldig inventariseert. Zeker als je een materiaal toepast op een andere locatie. Wanneer een keurmerk ontbreekt, is een screening van het materiaal op mogelijke imperfecties, voorafgaand aan de levering, des te relevanter. Zorg ervoor dat je dit proces zorgvuldig documenteert, zodat onder meer het bevoegd gezag kan worden geïnformeerd. Verder dien je ook goed in te schatten of en hoe de prestatie van het bouwmateriaal – eventueel in combinatie met andere bouwmaterialen – kan worden verbeterd op zo’n manier dat wordt voldaan aan de huidige prestatie-eisen en -wensen.

Onderzoekend ontwerpen

Circulariteit begint met de kennis en expertise die je opbouwt op het gebied van materialen. De technische kwaliteit en de restwaarde kun je door onderzoek vaststellen. Daarna moet je als ontwerper creativiteit aan de dag leggen om de kansen van bestaande bouwproducten te vertalen in een gebouwontwerp. Daarbij dien je te onderzoeken op welke wijze of door welke toevoeging de prestatie kan worden vertaald naar de hedendaagse prestatiewensen.

Onderzoekend ontwerpen als perspectief

Dit alles vraagt van architecten en ingenieurs om onderzoekend te ontwerpen. Wanneer je de beschikking hebt over een goed medium met beschikbare tweedehandsmaterialen, biedt dat een enorm perspectief. Er zijn dus allerlei uitdagingen – bijvoorbeeld het maken van afspraken over verantwoordelijkheden – maar met een beetje lef bij de opdrachtgevers én alle projectteampartners kunnen we dat gemakkelijk aan.

Noot

[1] Er zijn voorbeelden bekend waarbij constructies door veranderende omstandigheden als gevolg van een transformatie anders worden belast, met activering van een schademechanisme tot gevolg. Een bekend schademechanisme is chloride geïnitieerde wapeningscorrosie.

In de circulaire bouwketen worden bestaande materialen hergebruikt. De auteurs onderzochten dit aspect aan de hand van drie casussen. Lees meer:

Frank Hofmans, Lonneke van Haalen en Marloes Beeren-Kuijpers werken als adviseur bij ABT

Reageer op dit artikel