nieuws

Stedelijk Base Rem Koolhaas triomf voor architectuur

Interieur Premium

Door Harm Tilman – Onder de grote belangstelling is afgelopen week in Amsterdam Stedelijk Base geopend, de nieuwe opstelling van de vaste collectie in het Stedelijk Museum. Ontwerper Rem Koolhaas maakt de verwachtingen volledig waar met een ruimtelijke inrichting waardoor de bezoekers kriskras kunnen dwalen en de kunstwerken in een gehele nieuwe setting gewaar kunnen worden. Stedelijk Base is een triomf voor de architectuur.

Aan het begin van de film ‘Dressed to Kill’ van Brian de Palma uit 1980 bezoekt Angie Dickinson een museum. Ze ontmoet daar een man, het startpunt van een reeks gebeurtenissen die we hier niet zullen verklappen. In deze scène vormt het museum een wezenlijk sociale ruimte. Daarmee anticipeert de film op een ontwikkeling die zich niet lang daarna in het museum zelf zou voltrekken, zoals overigens ook het geval was in bijvoorbeeld bibliotheken en andere instituties die sinds de 19de eeuw in de stad zijn te vinden. Het is een fundamentele conditie van deze tijd en van architecten wordt verwacht hierop in te spelen.

Persoonlijke betrokkenheid

Hoogtepunten uit de collectie van het Stedelijk Museum Copyright OMA

Afgelopen vrijdag werd de nieuwe inrichting voor de vaste collectie in het Stedelijk Museum Amsterdam geopend. De verwachtingen waren hoog gespannen, door de voorpubliciteit, het opstappen van Beatrice Ruf en niet in de laatste plaats de naam van de ontwerper zelf. Om de verwachtingen te temperen gaf Rem Koolhaas zelf aan een soort van persoonlijke betrokkenheid bij de collectie te kennen. “Vanaf mijn twaalfde was ik hier elke dag te vinden”, verklaarde Koolhaas vooraf in kranten interviews. “Mijn gehele visuele opvoeding heb ik in dit museum genoten.”

Collectie in nieuwbouw

Diagram van de collectie van het Stedelijk Museum Copyright OMA

De presentatie van de vaste collectie omvat bijna 700 werken. Het is een prachtige verzameling, met schilderijen van bijvoorbeeld Breitner en De Koning, maar ook van Calder en Dumas, Klein en Malevich natuurlijk, Mondriaan en Tinguely. Deze vaste collectie verhuist van de oudbouw aan de Paulus Potterstraat naar de nieuwe vleugel die in 2012 naar een ontwerp van Mels Crouwel is geopend en de badkuip genoemd. De tijdelijke tentoonstellingen van levende kunstenaars, die voorheen in de grote benedenzaal waren te zien, verhuizen op hun beurt naar de zalen in de oudbouw.

Rehang omkering alle waarden

Diagram van de collectie van het Stedelijk Museum Copyright OMA

Deze ‘rehang’, geëntameerd door voormalig directeur Beatrice Ruff, vormt een interessante omkering van het idee dat het nieuwe werk moet worden getoond in de nieuwe vleugel en de collectie in de oudbouw. Wat ook opmerkelijk is, is dat in de nieuwe opstelling schilderijen, foto’s, ontwerpen en meubels niet meer apart worden getoond, maar thematisch op elkaar betrokken. Feitelijk wordt hiermee ook een nieuw beeld van het Stedelijk Museum opgeroepen en de nieuwbouw uit 2012 in een nieuw en wat mij betreft gunstiger licht geplaatst.

Nieuwe relevantie museum

Concept collage inrichting Copyright OMA

Ruff zocht naar manieren om de collectie weer relevant te maken en je kunt wel stellen dat ze daar met deze rehang volledig in is geslaagd. Volgens Ruff maken kunstwerken deel uit van netwerken die ook worden bevolkt door ontwerpen, posters, meubels, enz.. Bovendien is de relatie van het publiek met kunstwerken sterk veranderd. Ruff gebruikt hiervoor de metafoor van het internet, de manier waarop mensen online naar informatie zoeken en na een zoekopdracht geconfronteerd worden met wolken aan gerelateerde ideeën en activiteiten.

Ruimtelijke opgave

Concept collage inrichting Copyright OMA

Hoe ontwerp je hiervoor een fysieke ruimte? Koolhaas en zijn projectarchitect Federico Martelli stonden voor de opgave in de grote ondergrondse zaal de ruimte zo in te richten dat onverwachte en verrassende combinaties tussen verschillende dingen mogelijk zouden zijn. Ook werd van hen gevraagd bruggen te bouwen tussen de verschillende vocabulaires van kunst en design enerzijds en het publiek dat kunst en design op een geheel andere manier is gaan bekijken.

Stalen wanden

Maquette STEDELIJK BASE, Collectie Stedelijk Museum Amsterdam Foto: Gert-Jan van Rooij

In nauwe samenwerking met Tata Steel ontwierpen Koolhaas en Martelli een systeem van vrijstaande stalen panelen. De stalen wanden zijn dragers van de kunst maar ook onderdeel van de opstelling zelf. Ze zijn laser gesneden en aan elkaar gekoppeld voor de vereiste stabiliteit. De stalen platen hebben een dikte van 15 mm en lijken net op schermen. Deze schermen variëren in hoogte en breedte, maar ook in diepte doordat ze afwisselend wit en grijs zijn geschilderd. Hun maximale breedte is 1500 mm, de maximale hoogte 4000 mm. De schermen staan veelal op geringe afstand van elkaar.

Intensieve gewaarwording

Foto Delfino Sisto Legnani and Marco Cappelletti © OMA

Met de onwaarschijnlijk geringe dikte van de schijven, en hun minieme afstand tot elkaar, weten de ontwerpers een grote intensiteit te creëren. In combinatie met de geringe hoogte waarop de kunstwerken zijn opgehangen, ontstaat een intensieve gewaarwording van de kunstwerken. Als bezoeker wordt je als het ware met je neus op de schilderijen gedrukt. Zo krijg je een nieuw perspectief op de klassiekers. Dat laatste komt ook doordat de schilderijen geclusterd zijn met andere schilderijen en met thematische verwante ontwerpen en objecten.

Verschillende routes

Foto Delfino Sisto Legnani and Marco Cappelletti © OMA

Met de wanden is een open opstelling gemaakt die de bezoekers aanmoedigt om verschillende routes door de zaal en de collectie te nemen, zoals je ook door een stad kunt dwalen. De ruimte is niet gesegmenteerd in kleinere ruimtes, de collectie wordt als een geheel gepresenteerd. In Stedelijk Base bevind je je als het ware in één groot kunst-universum. Langs de wanden zijn de werken chronologisch opgehangen. Op de stalen wanden is daarentegen gekozen voor een thematische clustering.

Minimale tussenruimte

Foto Delfino Sisto Legnani and Marco Cappelletti © OMA

Het meest opmerkelijke aan deze opstelling is de ruimte tussen de schermen en de minimale maat daarvan. Normaal gesproken zijn deze tussenruimtes dikker, om plaats te bieden aan constructie, opslag of installaties. Met de komst van het skelet verdwenen deze tussenruimtes uit het museum, in naam van de inefficiëntie ervan. De schermen van Koolhaas en Martelli combineren het idee van een figuratieve ruimte met een hedendaags gevoel voor continuïteit. Zo ontstaan nieuwe relaties tussen voor en achterkant, boven- en onderkant, die de museale perceptie verrijken en verhevigen

Nieuwe realiteit

Foto Delfino Sisto Legnani and Marco Cappelletti © OMA

De tentoonstelling is geen representatief overzicht van de kunst van de 20ste eeuw, maar produceert zelf een nieuwe realiteit. De gebruikelijke lineaire opzet waarbij je van zaal naar zaal loopt, heeft plaats gemaakt voor een opzet die uitnodigt tot kriskras bewegingen. Door de intensiteit en dichtheid van de tentoonstelling kunnen bezoekers veel dingen tegelijkertijd zien en hun nieuwsgierigheid botvieren. Bezoekers trekken zelf lijnen door de tentoonstelling en leggen daarbij verbindingen tussen kunst en ontwerp, tussen modern en hedendaags. Bij iedere hoek die je omslaat, doe je nieuwe ontdekkingen. Deze opzet die je als het ware laat dwalen over straten en pleinen, zorgt voor suspense en biedt een nieuwe en boeiende kijk op de collectie.

Stedelijk Base – Stedelijk Museum Amsterdam

Foto Delfino Sisto Legnani and Marco Cappelletti © OMA

Opdrachtgever Stedelijk Museum Amsterdam; Architect AMO; Ontwerper Rem Koolhaas; Projectarchitect Federico Martelli; Ontwerpteam Mario Garcia en Samir Bantal; Projectmanager Hans Lentz (Stedelijk Museum Amsterdam); Staalproducent Tata Steel Nederland; Staalconstructeur Stieva; Adviseur techniek Arup; Vloeroppervlakte 1340 m2; Materialen 15mm dik staal, laser gesneden, gezandstraald en gevernist hout; Aantal wanden in de ruimte 43; Gewicht gebruikt staal 180 ton; Tentoongestelde werk Kunst en ontwerp vanaf de negentiende eeuw tot 1980; Aantal tentoongestelde kunstwerken 670; Aantal tentoongestelde kunstenaars 344; Ontwerp februari 2015; Start constructie 8 mei 2017; Oplevering 31 oktober 2017; Opening 15 december 2017

Lees meer

Reageer op dit artikel