artikel

Kunst van tentoonstellen – Ontwerpen van aNC arquitectos, OMA en Donna van Milligen Bielke

Interieur Premium

Op drie uiteenlopende plekken in Europa zijn architecten betrokken bij het inrichten van architectuur- en kunsttentoonstellingen. De leegte of de ruimte waarin de dingen worden getoond, speelt hierbij een grote rol.

Auteur: Harm Tilman

Het vormgeven van een kunst- of architectuurtentoonstelling is bepaald geen sinecure. Van belang is dat mensen op een tentoonstelling op een intuïtieve manier informatie tot zich kunnen nemen en een visuele relatie met de content kunnen aangaan. Tegelijkertijd wil je als beschouwer de mogelijkheid hebben om de diepte in te gaan.

Ook de ruimte zelf is van belang. De enige ruimte die je ziet op een tentoonstelling, is immers de ruimte waarin je beelden en objecten bekijkt. Ontwerpers staan voor de opgave deze ruimte een passende waarde geven.

‘Architectuur en macht’ in Architectuurmuseum in Matosinhos (PT)

De tentoonstelling Power Architecture, te zien in het nieuwe Architectuurmuseum van Matosinhos, belicht de complexiteit van het huidige opdrachtgeverschap in de architectuur. In deze tijd is macht, ooit synoniem met gecentraliseerde macht, gedecentraliseerd. Ze functioneert niet meer onder de dreiging van dwang, maar wordt op een veel subtielere, meer indirecte manier uitgeoefend. Ze impliceert nu dat je anders handelt dan je zou doen wanneer je vrij zou zijn geweest.

Blik in tentoonstellingsruimte, door aNC arquitectos

Blik in tentoonstellingsruimte, door aNC arquitectos

In de tentoonstelling worden acht vormen van macht op uiteenlopende terreinen besproken. De grote ruimte van 11 x 64 meter (zevenhonderd vierkante meter) is echter niet gecompartimenteerd. De acht machten worden aan de randen van deze ruimte getoond, op en achter een continu grid van tien vierkante centimeter dat herinneringen oproept aan de omheining van een bouwplaats. Dit grid dat de tentoongestelde maquettes beschermt, vormt een open en flexibel systeem waarop je tot op het laatste moment informatie kunt toevoegen.

Entree Power/Architecture Exhibition aNC-arquitectos Power Architecture

Entree Power/Architecture Exhibition aNC-arquitectos Power Architecture

Op het hek hangen grootformaat foto’s van de projecten die de verschillende vormen van macht illustreren en met elkaar een serie vormen. Achter het hek staan de tafels waarop maquettes en referenties staan opgesteld. Ook wordt toegelicht hoe het werk is gemaakt en geconditioneerd. Pas in de derde laag klinkt de stem van de curatoren door, met teksten en tekeningen die hun gezichtspunt verhelderen.

 

De middenruimte is door architect Jorge Carvalho vormgegeven als een groot plein. De educatieve dienst van het museum organiseert hier cursussen, workshops en debatten. Deze ruimte vormt de vierde, immateriële laag van het museum. In de ruimte zijn schermen aangebracht en projectiemogelijkheden gecreëerd. Ook kunnen vrij gemakkelijk tafels worden binnengedragen vanuit een aangrenzende ruimte.

Ivo Tavares Studio - fotografo de arquitectura - architectural photographer

De tentoonstelling kent een gelaagde opbouw: projectbeelden op het hek, maquettes achter het hek, standpunten op de wand. Ivo Tavares Studio – fotografo de arquitectura – architectural photographer

De grote ruimte is leeg maar niet vrij, aangezien ze wordt geconditioneerd door de museale content. Mensen lopen in dit museum niet rond en langs objecten, maar zijn ondergedompeld in en betrokken bij de dingen, maquettes en video’s die ze langs en achter de open muren vinden. Deze hekken deden mij door de intensiteit waarmee je de dingen bekijkt, denken aan de prenten die Giovanni Battista Piransei in de achttiende eeuw maakte van de Via Appia in Rome.

Stedelijke Base in Stedelijk Museum Amsterdam

Minstens zo interessant is Stedelijk Base, de nieuwe opstelling die Rem Koolhaas ontwierp voor de vaste collectie in het Stedelijk Museum. In deze opstelling dwalen de bezoekers kriskras tussen en door de kunstwerken en gaan ze nieuwe, veel intensere relaties met de kunstwerken aan.
Hieraan vooraf ging een nog door voormalig directeur Beatrice Ruff geëntameerde rehang, waarbij de vaste collectie is verhuisd van de oudbouw aan de Paulus Potterstraat naar de nieuwe vleugel van Mels Crouwel, terwijl de tijdelijke tentoonstellingen van levende kunstenaars voortaan in de zalen in de oudbouw te zien zullen zijn.

Concept collage inrichting, ontwerp oma Copyright oma

Concept collage inrichting, beeld OMA

Het vormt een interessante omkering van het idee dat je nieuw werk toont in de nieuwe vleugel en de eigen collectie in de oudbouw. Minstens zo opmerkelijk is dat in de nieuwe opstelling schilderijen, foto’s, ontwerpen en meubels niet apart worden getoond, maar thematisch op elkaar zijn betrokken. Hiermee wordt ook een nieuw beeld van het Stedelijk Museum geëntameerd.

Koolhaas en zijn projectarchitect Federico Martelli wilden in de grote ondergrondse zaal de ruimte zo inrichten dat onverwachte en verrassende combinaties tussen verschillende dingen mogelijk zouden zijn. In nauwe samenwerking met Tata Steel ontwierpen ze een systeem van vrijstaande stalen schermen met een dikte van vijftien millimeter, die in hoogte en breedte, maar ook diepte variëren.

Inrichting Stedelijk Base, Stedelijk Museum Amsterdam, door oma Beeld Delfino Sisto Legnani & Marco Cappelletti

Inrichting Stedelijk Base, Stedelijk Museum Amsterdam, door oma. Beeld Delfino Sisto Legnani & Marco Cappelletti

Met de onwaarschijnlijk geringe dikte van de schijven, en hun geringe afstand tot elkaar, weten de ontwerpers een grote intensiteit te creëren. Als bezoeker word je als het ware met je neus op de feiten gedrukt. Zo krijg je een nieuw perspectief op de klassiekers. De open opstelling moedigt bezoekers aan verschillende routes door de zaal en de collectie te volgen, zoals je ook door een stad kunt dwalen. De ruimte is niet gesegmenteerd in kleinere ruimten, de collectie wordt als een geheel gepresenteerd.

Concept collage inrichting Copyright OMA Tentoonstellen de Architect maartmagazine 2018

Concept collage inrichting, beeld OMA

Zeer effectief is in deze opstelling gebruikgemaakt van de minimale ruimten tussen de schermen. Normaal gesproken zijn deze tussenruimten dikker, om plaats te bieden aan constructie, opslag of installaties. De schermen van Koolhaas en Martelli combineren het idee van een figuratieve ruimte met een hedendaags gevoel voor continuïteit. Zo ontstaan nieuwe relaties tussen voor en achterkant, boven- en onderkant, die de museale perceptie verrijken en verhevigen.

Beeld Delfino Sisto Legnani & Marco Cappelletti

Inrichting Stedelijk Base, Stedelijk Museum Amsterdam, door oma. Beeld Delfino Sisto Legnani & Marco Cappelletti

De tentoonstelling is geen representatief kunstoverzicht, maar produceert een nieuwe realiteit. De gebruikelijke lineaire opzet van zaal naar zaal heeft plaatsgemaakt voor een opzet die uitnodigt tot kriskras bewegingen. Door de intensiteit en dichtheid van de tentoonstelling kunnen bezoekers veel dingen tegelijkertijd zien en verbindingen maken tussen kunst en ontwerp, tussen modern en hedendaags. Op iedere hoek doe je nieuwe ontdekkingen. Deze opzet die je als het ware laat dwalen over straten en pleinen, zorgt voor suspense.

Roman tissue, ontwerp voor Kunsthal Zuid in Rotterdam

In de Kunsthal te Rotterdam stond Donna van Milligen Bielke voor de opgave om vier kunstenaars met specifieke wensen en presentaties onder te brengen in één tentoonstelling en een ruimtelijk geheel. Ze zet daarvoor een raamwerk in waarin de kunstenaars heel duidelijk hun eigen ding kunnen doen, maar tegelijkertijd op een geslaagde wijze de ruimte met elkaar delen.

Plattegrond van de Prix de Rome 2017 in Kunsthal door Donna van Milligen Bielke

Plattegrond van de Prix de Rome 2017 in Kunsthal door Donna van Milligen Bielke

Zij koos daarvoor als ontwerpreferentie het Romeinse stedelijke weefsel dat ze in 2015 tijdens haar verblijf in Rome uitgebreid had bestudeerd. Kenmerkend voor dit weefsel is de veelvormige restruimte die zich bevindt tussen de sterke individuele plattegronden van de gebouwen en die in sommige gevallen is verbijzonderd tot pleinen.

In haar ontwerp voor de Kunsthal maakt Van Milligen Bielke op meesterlijke wijze gebruik van dit idee van een tussenruimte. De muur, een samenstel van concave en rechte vormen, omsluit de verschillende presentaties. Hij is gevormd door de veelvormige publieke ruimte die toegang biedt tot de presentaties. Door het contrast tussen buitenruimte en binnenruimte, tussen de gemeenschappelijke buitenwereld en de totaal verschillende ervaringswerelden van de kunstenaars, is het verrassingseffect steeds groot.

Entree tot de verschillende tentoonstellingsruimtes van de Prix de Rome 2017 in de Kunsthal door Donna van Milligen Bielke

Entree tentoonstellingsruimtes Prix de Rome 2017, beeld Donna van Milligen Bielke

De muur bleek een bruikbaar uitgangspunt te zijn voor het onderhandelingsproces dat volgde met de kunstenaars. Aan de hand van hun behoeften en hun werk zijn de ruimten verder vormgegeven, in elkaar geschoven en ingericht. Uiteindelijk ontstonden vier maatpakken, binnen een overtuigend ruimtelijk geheel dat gemarkeerd wordt door de muurentree en drie kolommen. Het thema van de tussenruimte bleek daarbij stevig genoeg om de onderlinge verschillen tussen de afzonderlijke ruimten op te vangen.

Donna van Milligen Bielke

De vier installaties van Noor van Imhoff, Melanie Bonajo, Rana Hamadeh en Katarina Zdjelar kunnen niet verschillender zijn qua aanpak, gebruikte media en sfeer. Toch grijpen ze op een ingenieuze manier in elkaar, zonder dat je dit bij een bezoek zo ervaart. De muurentree bemiddelt op vanzelfsprekende wijze tussen de als plein ingericht ontvangstruimte en de gesloten ruimten waar de kunstwerken zijn te vinden.

Kracht van restruimte

Het idee om de betekenis van de architectuur te zoeken in deze tussenruimte, dateert uit de jaren dertig van de vorig eeuw en werd voor de eerste maal ten volle ontwikkeld door de Amerikaanse architect Louis Kahn. Hij stelde dat een muur een actieve rol kan spelen in de plattegrond, en koppelde daar het onderscheid tussen ‘served space’ en ‘servant space’ aan.

In het spoor van Kahn werkt de Amerikaanse architect Robert Venturi. In zijn beroemde boek Complexity and Contradiction in Architecture uit 1966 viel hij het dogma aan dat het exterieur een uitdrukking zou moeten zijn van het interieur. Hij maakte daarbij een onderscheid tussen open en gesloten restruimte. Van de laatste is sprake als de buitenkant niet exact overeenkomt met het interieur.

De muur die de buiten- en binnenruimte scheidt, vormt de toegang tot de tentoonstellinsgruimtes van de Prix de Rome 2017 in de Kunsthal door Donna van Milligen Bielke

De muur die de buiten- en binnenruimte scheidt, vormt de toegang tot de tentoonstellinsgruimtes van de Prix de Rome 2017 in de Kunsthal door Donna van Milligen Bielke

Zij wordt gedefinieerd door randvoorwaarden en ‘constraints’ die gelden in en voor de buitenruimte. Je komt haar vrijwel niet tegen in de architectuur van de twintigste eeuw. Anders ligt dat met de open tussenruimte, waarbij je kunt denken aan de ‘servant spaces’ van Louis Kahn of de holle muren van de Romeinse barokarchitectuur waarmee het exterieur is aan te passen aan verschillende interieurs.

Zowel in Matosinhos als in Amsterdam en Rotterdam is op een boeiende manier gebruikgemaakt van de kansen die een dergelijke open ruimte biedt. Voor de curatoren is dit bij alle onderlinge verschillen, de manier om de ruimte waarin de dingen worden getoond, te eren en een waarde te geven.

 


Poder Arquitectura in Matosinhos (PT) door aNC arquitectos

Opdrachtgever Casa da Arquitectura, Matosinhos
Architect aNC arquitectos, Porto (PT)
Ontwerper Teresa Novais
Projectleider Jorge Carvalho
Ontwerpteam Joana Fernandes, Inês Bastos Nuno Sarmento, Beatriz Teixeira
Constructief ontwerp Ana Vale
Lichtontwerp Jorge Costa
Oppervlakte 795 m2
Ontwerp 2016
Oplevering 2017


Stedelijk Base in Amsterdam door AMO

Opdrachtgever Stedelijk Museum Amsterdam
Architect AMO
Ontwerper Rem Koolhaas
Projectarchitect Federico Martelli
Ontwerpteam Mario Garcia en Samir Bantal
Projectmanager Hans Lentz (Stedelijk Museum Amsterdam)
Staalproducent Tata Steel Nederland
Staalconstructeur Stieva
Adviseur techniek Arup
Vloeroppervlakte 1.340 m2
Materialen 15 mm dik staal, laser gesneden, gezandstraald en gevernist hout
Aantal wanden in de ruimte 43
Gewicht gebruikt staal 180 ton
Ontwerp februari 2015
Start bouw 8 mei 2017
Oplevering 31 oktober 2017
Opening 15 december 2017

Foto's

Reageer op dit artikel