nieuws

Hoe maak je een gebouw bovenop een treinspoor?

Geen categorie

MoederscheimMoonen Architects presenteerde onlangs het definitief ontwerp voor een nieuw multi-tenant gebouw naast het nieuwe Centraal Station van Utrecht, waar vroeger station en Hoog Catherijne in elkaar overliepen. Het retailgebouw beslaat 3.600 vierkante meter en is gelegen bovenop spoor 1, 2 en 3 van het stationsgebied in Utrecht. We vroegen Erik Moederscheim en projectarchitect Jelle Rinsema hoe het gebouw zich (letterlijk en figuurlijk) staande houdt in dit complexe krachtenveld.

Hoe maak je een gebouw bovenop een treinspoor?

Het project, dat ook wel bekend is onder de naam ‘Het paviljoen’ komt te staan in een totaal nieuwe stationsomgeving; het Stationsplein-Oost. Het plein staat straks enkele meters boven het maaiveld; eronder wordt de grootste fietsenstalling van de wereld gebouwd en vindt de verbinding met alle overige openbaar vervoersmogelijkheden (tram en bus) plaats.

Deze bijzonder complexe bouwlocatie heeft het project mede vormgegeven; zo kan de volledige draagconstructie enkel afdragen op de kolommen van de ondergelegen perrons en is er één gevel die op reikafstand van de bovenleidingen van het stationsgebied wordt gerealiseerd.

 

Naast de technische en constructieve complexiteit staat eigenlijk de hele omgeving van het gebouw bol van de dynamiek: per jaar passeren circa 88 miljoen reizigers het station en in de omgeving is een vernieuwingsslag gaande waar tussen de reeds aanwezige beeldbepalende gebouwen nog ettelijke expressieve nieuwbouw is gepland. Erik Moederscheim en projectarchitect Jelle Rinsema lichten het ontwerp toe.

Hoe ontwerp je binnen het krachtenveld van technische en formele restricties een gebouw dat aantrekkelijk is voor winkelend publiek?

Het architectonisch en commercieel vertrekpunt van dit ontwerp heeft vooral te maken met de nieuwe omgeving die ontwikkeld gaat worden. Het stationsplein-Oost wordt een bonte plek met veel attractieve gebouwen en veel expressie. Wij geloven binnen deze omgeving in een mate van helderheid en puurheid als commercieel vertrekpunt. Zoals de Apple-Store in New York.

Dit idee staat los van de technische (on)mogelijkheden van de locatie, maar met name onze keuze om een alzijdig transparant gebouw te willen maken heeft voor veel uitdagingen gezorgd. De gevel aan het spoor heeft zoveel visuele potentie dat het voor ons een must was om deze van glas te maken. Immers, hoe mooi is het als je op de verdieping een hapje kan nuttigen terwijl je uitkijkt over het drukste treinknooppunt van Nederland?! Vanuit dat uitgangspunt hebben we gezocht naar wat maximaal mogelijk was.

Ik begreep dat het lastig was om aan de spoorzijde een glazen gevel goedgekeurd te krijgen.

Inderdaad. Idealiter is een gevel die zó dicht bij de bovenleidingen en het spoor ligt, gesloten. De gevel wordt belast door elektromagnetische straling, remstof van de treinen en gloeiend hete koperdeeltjes. Om dit voor elkaar te krijgen is het team van opdrachtgever, architect, constructeur en bouwer tot het uiterste gegaan in het door ontwikkelen van een haalbaar plan. Er is namelijk geen ruimte voor steigerwerk en de gevel kan alleen in (reeds geplande) treinvrije periodes worden gebouwd. Alles diende dus prefab ontwikkeld te worden.

 

Bouwen op 1,5 meter vanaf de bovenleiding is niet iets wat vaak gebeurt in Nederland. Sterker nog, waarschijnlijk is dit de eerste keer. Waar in normale gevallen de architectuur hand in hand moet gaan met wat constructief en bouwfysisch mogelijk is, moet het zich hier conformeren aan systemen en materialen die zich lenen voor bouwen naast het spoor. In dat licht is de spoorgevel (700 m2) zo ontwikkeld dat deze binnen drie dagen opgetrokken kan worden.

Op het gebied van de materialisering ontstonden er vragen waar niet iedereen een antwoord op kon of durfde te geven; hoe zit het met garantie, hoe onderhoud ik een gevel als deze? Hoe vervang ik een ruit mocht deze sneuvelen? Door een groot team aan adviseurs (op alle fronten), samenwerkend in een bouwteam samen met de aannemer, is er tot een oplossing gekomen.

Waar bestond die oplossing uit?

Uiteindelijk is ervoor gekozen een elementengevel toe te passen, met name vanwege de bouwsnelheid. Dit systeem heeft beperkingen qua formaat, daarnaast moet er qua formaat rekening gehouden worden met vervanging van ruiten. De opdeling die hierdoor is ontstaan geeft het gebouw een fijnmazigere geleding aan de spoorzijde terwijl het gebouw zich naar het plein toe steeds meer opent.

 

En hoe bouw je straks boven het bestaande spoor?

De constructieve plaat waarop het paviljoen gebouwd gaat worden is reeds gerealiseerd. Op deze plaat wordt eerst een veilige borstwering gebouwd en tijdelijke constructies die voorkomen dat er zaken op het spoor of de bovenleiding kunnen vallen. Als eerste zal op plaatrand de gevelconstructie voor de begane grond worden gerealiseerd, daarna de draagconstructie voor laag 1. Hierna volgt de gevelconstructie voor de spoorgevel voor laag 2 en daarna de draagconstructie voor laag 2. In de tussentijd wordt ook de gevelconstructie voor de pleingevel gemaakt. Vervolgens wordt het gebouw wind- en waterdicht gemaakt. Voor de spoorgevel gebeurt dit met een glazen elementengevel die in slechts een paar korte treinvrije periodes gebouwd kan worden. Daarna volgt de gevel aan het plein en de afwerking van het dak.

Moest je dingen afstemmen met andere partijen in het gebied?

Er is zeer beperkte ruimte en er zal onder andere met de reeds bestaande kranen in het gebied gewerkt moeten worden. De ruimte om te manoeuvreren is beperkt en zo is de constructie ook zo ontworpen dat het hele project sequentieel gebouwd kan worden.

 

Wat heb je geleerd van het werken aan een gebouw op een stationslocatie?

Het realiseren van dit soort gebouwen gaat vooral over samenwerken. Reeds tijdens de ontwikkeling van het definitief ontwerp is het team uitgebreid met de bouwer (en gevelbouwer). Samen met de bouwer is er een plan gemaakt. Als architect hebben we niet alleen over de ontwikkeling van het gebouw meegedacht maar ook de inrichting van de bouwplaats.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels