nieuws

TivoliVredenburg en het stationsgebied van Utrecht deel 1

Geen categorie

Sinds enige tijd is de skyline van Utrecht een nieuw gebouw rijker. Zonder noemenswaardige problemen is naast winkelcentrum Hoog Catharijne Muziekpaleis TivoliVredenburg verrezen. Naast de gerenoveerde, oude Symfoniezaal van Herman Hertzberger, bestaat het uit een stapeling van vier nieuwe zalen die zijn ontworpen door vier coarchitecten. De coördinatie van deze unieke onderneming was toevertrouwd aan Hertzberger. Het gebouw verinnerlijkt de nieuwe stedelijke cultuur van Utrecht en biedt de bezoeker een andere kijk op de stad.

TivoliVredenburg en het stationsgebied van Utrecht deel 1

Dit verhaal van auteur Jaap Evert Abrahamse is gepubliceerd in de Architect, juni 2014. Het wordt in 3 delen online gepubliceerd. Dit is deel 1. De volgende delen verschijnen op 28 en 31 juli.

Tijdens de economische boom van de vroege jaren negentig was Utrecht in de greep van een ambitieus herontwikkelingsproject, het Utrecht City Project (UCP). Dit was een uitvloeisel van een al veel eerder ingezette ontwikkeling rond het station van Utrecht, die had geresulteerd in de bouw van het winkelcentrum Hoog Catharijne in de jaren 1960 en 1970. Het resultaat van dit commercieel succesvolle, maar controversiële project was een weinig aantrekkelijk, onveilig, naar binnen gekeerd winkelgebied en een buitenruimte die werd gedomineerd door het verkeer.

Bewogen bouwgeschiedenis

Het Muziekcentrum Vredenburg, dat aanvankelijk zou aansluiten bij de opzet van Hoog Catharijne en het grootschalige verkeerssysteem eromheen, kent een bewogen bouwgeschiedenis. Het plan voor Vredenburg, ontworpen door Herman Hertzberger, bestond uit een serie lage, geschakelde volumes. Het paste uitdrukkelijk niet in de plannen voor het gebied en overschreed bovendien de bebouwingsgrens die in het bestemmingsplan was aangegeven. Ook het achterliggende concept werd niet door iedereen omarmd. Hertzberger zag zijn gebouw als de huiskamer van Utrecht. De stad liep door in het gebouw en de bezoekers konden ervoor kiezen elkaar te ontmoeten of te ontlopen.

 
Situatie

Dat idee was moeilijk te combineren met de gemeentelijke plannen voor het stationsgebied, waarin het uitgangspunt juist een ver doorgevoerde scheiding van functies was. De ontwikkelaar van Hoog Catharijne was evenmin enthousiast over de vormgeving van het Muziekcentrum. Hij beklaagde zich over de ‘kashba-achtige bebouwing’ die het zicht ontnam aan het strak vormgegeven winkelcentrum. Hertzberger gaf in 1970 zijn opdracht terug. Maar toen zijn ontwerp bekend werd, zette het ‘Comité Binnenstad’, mede opgericht door Marcel van Dam, het plan alsnog op de agenda. Het Muziekcentrum werd verder doorontworpen en uitgevoerd in de jaren 1973-1978.

Het Muziekcentrum functioneerde jarenlang uitstekend en anders dan in de kleine zaal werden de akoestiek en de sfeer van de grote zaal alom geprezen. Het stationsgebied als geheel bleef echter problematisch. Vanaf 1987 zijn continu plannen gemaakt om het gebied een ander karakter te geven, in de geest van de Vierde Nota over de Ruimtelijke Ordening, waarin het concept van de ‘compacte stad’ werd voorgestaan. Meerdere partijen gingen samenwerken aan een diepgaande transformatie en intensivering van het Utrechtse stationsgebied: de eenmaal in gang gezette vernieuwing leek niet te stuiten. Niet alleen het station, maar ook de Jaarbeurs, Hoog Catharijne, het Westplein en de kop van Lombok en de omgeving van Vredenburg zouden in samenhang worden herontwikkeld. Het stationsgebied van Utrecht zit in een stroom van opeenvolgende transformaties, waarbij de ene openhartoperatie leidt tot de volgende.

Leefbaar

Het masterplan voor het UCP, dat in 1993 werd gepresenteerd, was volgens velen topzwaar en overambitieus. Net als tegen de eerdere, wel uitgevoerde plannen voor Hoog Catharijne, kwam een sterke tegenbeweging op gang. Met name de 140 meter hoge woontoren op geringe afstand van de Dom was een onderdeel van het masterplan dat op veel oppositie kon rekenen. In deze tegenstand tegen het UCP speelde Leefbaar Utrecht een hoofdrol. De partij was naar aanleiding van de planvorming in 1997 opgericht door Broos Schnetz en Henk Westbroek, eigenaren van café ‘Stairway to Heaven’ net buiten het plangebied. In de raadsverkiezingen van 2000 behaalde Leefbaar Utrecht een klinkende overwinning. De partij kwam in het college terecht, waar zij de wethouder leverde die het stationsgebied in portefeuille kreeg. Op aandringen van LU werden twee varianten van het plan in een raadplegend referendum voorgelegd aan de Utrechtse bevolking, de ‘zakelijke Rotterdam-variant’ (visie 1) en de ‘gezellige Maastricht-variant’ (visie A). Het resultaat kan weinig verrassend worden genoemd: de Maastricht-variant (die het minst op het UCP leek) werd gekozen, het project zou verdergaan onder een andere naam en de gemeente zou leidend zijn in de verdere planontwikkeling.

Zoals tien jaar eerder in Amsterdam het grote IJ-oeverproject van Rem Koolhaas’ OMA in onderdelen uiteengevallen was, werd ook in Utrecht een nieuw plan voor het stationsgebied gemaakt, waarbij het grote project werd opgebroken in behapbare clusters die door verschillende partijen werden ontwikkeld. De Jaarbeurs ging zelfstandig verder, de NS deed het station, eigenaar Corio ging aan de slag met Hoog Catharijne en de gemeente Utrecht kreeg de planontwikkeling rond Vredenburg en het Westplein in de schoot geworpen. Corio was mede-eigenaar van Muziekcentrum Vredenburg. In ruil voor het mogen realiseren van meer winkels aan het plein, naast het Muziekcentrum, liet Corio het mede-eigendom van het Muziekcentrum – en daarmee de verdere ontwikkeling ervan – aan de gemeente over. Naast Muziekcentrum Vredenburg werd in 2012 woonwinkelgebouw ‘De Vredenburg’ opgeleverd: een blok winkels en appartementen naar ontwerp van AMA Group Architekten, in een architectuur die nadrukkelijk verwijst naar de historische stad door de verticale geleding en het gebruik van baksteen voor de gevels. Wie naar de langetermijnplannen voor het stationsgebied kijkt, kan zich verbazen over de kolossale schaal van het stationsgebied na de ingrijpende transformatie – een schaal waarin de binnenstad van Maastricht, ook met veel goede wil, niet te herkennen is.

Wil je dit artikel liever in één keer lezen, met bijbehorende beelden en tekeningen? Dat kan. Via de knop hieronder kun je het juninummer los bestellen.

Actie abonnement de Architect 

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels