nieuws

Deel 3/3: Structuralisme als reactie – de jaren zestig als oplossing voor hedendaagse problemen

Geen categorie

Het begrip structuralisme is in de architectuur nog altijd omgeven door onduidelijkheden. In het oktobernummer van de architect, zet architectuur- en kunsthistoricus Herman van Bergeijk het begrip uiteen in een uitgebreid artikel. Hij gaat in op de houding van structuralisten en koppelt deze aan belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen. Deze week wordt het artikel in drie delen op de website gepubliceerd. Dit is deel drie.

Oeuvre van Herman Hertzberger

Door zijn werk in Nagele had Van Eyck een reputatie gekregen en met het Burgerweeshuis aan de rand van Amsterdam internationaal faam opgebouwd, maar dit werk kreeg amper navolging. Verder, consequenter en meer systematisch in zijn aanpak van architectuur is Herman Hertzberger geweest. Hij kon al vroeg terugvallen op zijn tekentalent. Zijn bouworde laat zich vergelijken met een syntactisch systeem dat een verdere abstrahering vormt van datgene wat in de klassieke bouworden al is beoogd. Die abstrahering ging verder dan het Duitse ‘Baukasten’ systeem van Walter Gropius. Zij is meer gedifferentieerd en ontdaan van symbolische betekenissen, maar is, zoals Charles Jencks in The Language of Postmodern Architecture reeds
aangeeft, niet van metaforische geladenheid. Zelfs datgene wat geen betekenis heeft, maar slechts een ordenend principe is, wordt uiteindelijk met betekenissen bezet die ‘erin’ kunnen worden gelezen. De tektonische tekens werden onbedoeld op een bepaalde wijze gelezen.

De structuren zijn bij Hertzberger zorgvuldig gearticuleerd, maar zijn toch vooral bedoeld als ruggengraat voor interpretaties. De architect moest geen oordeel vellen maar ‘faciliteren’. Dat was diametraal anders dan datgene wat de meer provocerende ‘raddraaiers’ voor ogen stond. Zij wilden de wereld eerst afbreken om vervolgens weer op te bouwen. Met hun structureel net moest de wereld weer in het gareel worden gebracht. Het was – bijna in religieuze bewoordingen – de visser tegenover de pyromaan. Het structuralisme in de architectuur werd omarmd als een nieuwe religie en nog altijd zijn er mensen die het geloof in de wedergeboorte ervan niet kunnen afzweren en er met behulp van digitale middelen alles in willen onderbrengen. Religie probeert vaak te overtuigen door zekerheden te posteren.

Hertzberger bouwde aan een oeuvre met een grote consistentie. Daardoor kon hij ook duidelijker maken wat zijn uitgangspunten waren. Dit droeg in hoge mate bij aan de populariteit van de lesboeken die hij in de jaren tachtig in Delft schreef. Maar de polis, de stad als politieke en ethische bühne, had niet zijn belangstelling. Ook in zijn werk prevaleerden de formele kwaliteiten van de architectuur en werd elk politiek gedreven standpunt vermeden. In de traditie van Berlage vatte hij zich op als een dienaar, een instrument in de handen van anderen. Maar negeert daarmee de architect niet de verantwoordelijkheden die net buiten zijn eigen vak liggen? De architectuur draagt slechts verder bij aan een betekenisloze omgeving die in gemeenplaatsen wordt gevangen. We wonen niet meer in steden, maar we bewonen gebieden. En er is geen weg terug naar de polis uit het verleden. Mogelijk maakt de tentoonstelling in Het Nieuwe Instituut dit duidelijk en gunt ze de vakgemeenschap een brede blik op een historische geitenwollensokken tijd.

Actie abonnement de Architect

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels