blog

Wat architecten in participatie te bieden hebben

Business

Op deze plek spreken Hans Teerds, onderzoeker en docent aan de Faculteit Bouwkunde TU Delft, en Marit Overbeek, online coördinator en initiatiefnemer in Utrecht, met elkaar over bewoners die zelf ruimtelijke initiatieven opstarten in hun eigen wijk. Volgens Hans kan iedereen kan bijdragen aan het ontwerp, maar moet de verantwoordelijkheid voor het geheel en de integratie bij de architect liggen.

Wat architecten in participatie te bieden hebben

Beste Marit,

Er liggen al enkele weken tussen jouw laatste blog, en de reactie die ik je beloofde te geven. Je laatste blog – je constateerde het zelf al aan het einde – is een grote verzuchting over de mooie woorden die ambtenaren hanteren en die worden opgeschreven in collegeambities, versus de versteende processen in ons land en de vastliggende belangen in de stad.

 Opinie Hans Teerds Burgerparticipatie

Grote hoeveelheid schijven

Ik kan me je verzuchting voorstellen als ik hoor over hoeveel schijven het initiatief moet gaan, en als ik hoor dat nu ook de raming en het schetsontwerp opnieuw door de molen moet. Laat staan wat voor fases daar weer achteraan moeten komen. Ik hoop maar voor je dat 2016 meer beweging in de gemeentelijke apparaten brengt. Sterkte!

Zelf aan de slag

We eindigden bij deze verzuchting nadat ik vroeg naar de behoefte van jullie bewoners om het zelf te ontwerpen. Het is niet voldoende voor jullie, begrijp ik daaruit, dat jullie het initiatief hebben genomen en dat daarna de gemeente het initiatief zou omarmen en tot uitvoering zou overgaan. Ik heb die vraag uit nieuwsgierigheid gesteld: wat denken jullie dat anders wordt als jullie het zelf ontwerpen – anders dan als er nu een bureau in zou stappen, die met jullie zou praten, en in samenspraak zou ontwerpen? Als jullie zelf aan de slag gaan, heb je dan het gevoel dat de brug beter ‘landt’ in de wijk? Zie je dat als méér dan een psychologisch gegeven, zou dat met een goed participatie-proces niet ook bereikt kunnen worden?

Wat biedt een architect?

Andersom kan je mij natuurlijk de vraag stellen wat een architect te bieden heeft, buiten op korte termijn wellicht (afhankelijk van budget) meer tijd overdag. Dat is precies de vraag die je mij eerst stelde en waarom we deze conversatie zijn begonnen. Wat is de rol van architecten nog in deze tijd, in dit soort projecten? Wat hebben architecten te bieden – in het bijzonder in processen waarin participatie gewenst of zelfs noodzaak is.

 Opinie Hans Teerds - Burgerparticipatie

Gebrek aan affiniteit met dagelijks leven

Dat is een grote vraag, waar ik met een zekere schroom een antwoord op probeer te zoeken. Ik noem het een grote vraag, omdat zeker al een halve eeuw lang de vraag naar de waarde van architectuur op tafel ligt, zoals bijvoorbeeld halverwege de jaren zestig toen Bernard Rudofsky via de tentoonstelling Architecture Without Architects die vraag op tafel legde. Hij ageerde met een verwijzing naar de enorme kwaliteit van primitieve nederzettingen tegen het alomvattende karakter van veel architectuurprojecten, en het gebrek aan affiniteit met het alledaagse leven en de kennis van de mensen zelf – van wat hen via (regionale) tradities is overgeleverd.

Opinie Hans Teerds - Burgerparticipatie

Bouwen aan mensen overlaten?

Niemand zal die kwaliteit miskennen, denk ik. Wie kan er niet genieten van oude (organisch gegroeide) binnensteden? Maar daarmee is nog niet gezegd dat we het bouwen aan de mensen zelf kunnen overlaten (hoewel dat heel paternalistisch klinkt). Daarvoor is onze samenleving toch te complex, denk ik.

Betrokkenheid van bewoners

Ik zie wel een grote rol weggelegd voor bewoners, gebruikers, buren, betrokkenen. Zij kunnen op ongekende wijze bijdragen aan een ontwerp door hun kennis van een specifieke locatie, en aan het ontwerpproces door daarin te blijven participeren. Kunnen burgers zelf dan geen goed ontwerp maken? Dat is niet het punt. Zeker kunnen burgers fantastische ontwerpen maken, en in sommige gevallen zal er geen architect bij betrokken zijn. De ruimte is niet ‘ons’ exclusieve domein. Maar ik zou toch de architect verantwoordelijkheid willen stellen voor het ontwerp – en (nieuwe) analyse technieken (en tijd) willen geven om die kennis te verwerven.

 Opinie Hans Teerds

Ontwerpen is een joint venture

Mijn kernantwoord komt in feite hier op neer: iedereen kan bijdragen aan het ontwerp. Ontwerpen is geen solitaire bezigheid, het is een ‘joint venture’ met telkens nieuwe partners in crime. Iedere betrokkene brengt zijn eigen positie in. Maar waar moet dan de verantwoordelijkheid voor het geheel en de integratie liggen? Ik denk bij de ontwerper. Waarom? Omdat de ontwerper iets heeft waar anderen minder over beschikken: architectonische kennis. Dat is niet om arrogant te doen, want op het moment dat we die architectonische kennis willen definiëren is dit nog niet zo evident.

Architectonische kennis

Architectonische kennis is slechts voor een deel te omschrijven, denk ik, en slechts voor een deel expliciet over te dragen. Daarom zijn op de architectuuropleidingen de ontwerpprojecten zo belangrijk. Als je ontwerpen uit een boekje zou kunnen leren, dan zouden we in de toekomst robots hebben, die het werk voor ons doen. Nu worden die robots wel voorspeld, maar ik vind dat een miskenning van het specifieke van ons vakgebied. Dat specifieke zit ‘em niet in jouw of mijn handschrift, noch in een bepaalde geaccepteerde stijl, maar in de uniciteit van iedere andere specifieke context en vraag, en de vaardigheid om daar het ontwerp op af te stemmen.

Teerds_Tekening_Corbusier

Tacit knowledge

Dat proces is geen lineair verhaal, en is slechts te trainen door middel van veel oefening. Via die oefeningen wordt architectonische kennis overgedragen. Dat is kennis van verhoudingen, van relaties, van lichtval, van tactiliteit van materialen, maar vooral van hoe die elementen samen de ruimte en ruimtelijkheid van een project kunnen bepalen. Deze kennis neemt door oefening bezit van onze hersenen en handen, het is die onze hand aanstuurt als we (gedachteloos) aan het schetsen zijn, een tekening beoordelen, een locatie bekijken. Tacit-knowledge noemde mijn collega Lara Schrijver dat in navolging van de filosoof Michael Polanyi: kennis die er is, maar die we niet kunnen omschrijven of helemaal vatten.

Vervolg

Ik ben benieuwd of je hier iets van herkent, of sluit dit niet aan bij jouw ervaring?

Groet!
Hans

Gerelateerde artikelen

Is initiatief nemen voor iedereen?
– We maken er echt geen zootje van
– De laatste Bijlmerflat
– Bottom up of top down – wat is het beste voor de stad?
– Over betrokkenheid – Tot slot 25 aanbevelingen om mee te beginnen
Bewonerspartcipatie wassen neus of kinderziektes?

 

 

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels