blog

Een architectuurverkenning in het Bregenzerwald

Business

Maandenlang zocht hij het internet af naar dat ene ideale architectenbureau voor een stageplek. Masterstudent architectuur aan de TU/e Bas Jansen wist precies wat hij wilde en uiteindelijk vond hij waar hij naar zocht: een bureau in de Alpen met een fijnzinnig gevoel voor vorm en materiaal. Het biedt hem de mogelijkheid om met een lokale traditie in aanraking te komen.

Een architectuurverkenning in het Bregenzerwald

Het kleine architectenbureau van Markus Innauer en Sven Matt voldoet perfect aan zijn eisen. Ik ga met Bas naar het Oostenrijkse Bregenzerwald om de omgeving vanaf de fiets te verkennen en op deze manier de stage in februari voor te bereiden.

 

Het hoogste punt op de fietstocht

Vorarlberg, houtregio

Die ontdekkingsreis begint al in de auto tussen Bregenz en onze bestemming Bezau, een dorpje van rond de 2000 inwoners in het Bregenzerwald, een regio in de provincie Vorarlberg. We weten dat deze regio bekend staat om het hoge niveau van houtbouw. Denk bijvoorbeeld aan de acht bouwlagen hoge Life Cycle Tower in Dornbirn (de Architect februari 2013) – waarvan Innauer trouwens het interieur mede ontwierp.

Bezau

Toch komt het voor mij als een volslagen verassing hoe relevant de hedendaagse architectuur is in deze regio. Zeker tijdens de fietstocht die we de dag na aankomst maken over de kleinere wegen. Naast de te verwachten authentieke houten blokhutten, boerderijen en Gästehäuser in typisch Vorarlbergse stijl valt ons de grote hoeveelheid inspirerende projecten op.

In de dorpen waar we doorheen fietsen lijkt het eerder regel dan uitzondering iets bijzonders te doen met nieuwbouw. Overal zijn voorbeelden te zien van recente houtbouw, die aan de ene kant teruggrijpen op de rijke houtbouwtraditie en aan de andere kant de vormentaal en kwaliteit van de 21ste eeuw uitspreken.

Daarnaast telt elk dorp minstens twee grote houtverwerkingsbedrijven. Deze zijn te herkennen aan de grote stapels hout in bedrijfshallen van gelamineerde houtconstructies. Ze zijn een graadmeter voor de levendigheid in de sector.

 

Neue Vorarlberger Bauschule

Ook zijn er veel architectenbureaus te vinden in deze regio. Innauer en Matts bureau is bijvoorbeeld één van de twee bureaus in het kleine Bezau. Het bureau is sinds een jaar gevestigd in een oude fotostudio, een ontwerp uit de jaren 1960 van lokale architect Leopold Kaufmann (1934) dat binnen de Neue Vorarlberger Bauschule past.

De Neue Vorarlberger Bauschule ontstond aan het einde van de jaren twintig van de vorige eeuw, als reactie op de moderne architectuur. Bouwlieden en ontwerpers lieten zich geen architect noemen maar gaven de voorkeur aan ‘Baukünstler’ of bouwkunstenaar. Men wilde graag de moderne vormentaal overnemen maar had weinig op met het academische karakter van het modernisme. De grote lokale kennis van het bouwen met hout wilde men niet verloren laten gaan.

Traditionele houten shingle-gevel

De Neue Vorarlberger Bauschule groeide uit tot een van de belangrijkste architectuurbewegingen in de Alpen, mede doordat men kon en kan bogen op een groot draagvlak onder de bevolking. In deze regio hecht men veel waarde aan het ambacht en hout is een goedkoop bouwmateriaal waardoor architectuur voor veel mensen bereikbaar is. Veel architecten kwamen zoals Leopold Kaufmann voort uit timmermansfamilies waardoor de lijn van ambacht naar architectuur erg kort is gebleven.

Ook zijn de Vorarlbergers volgens Sven Matt pragmatischer dan de rest van de Oostenrijkers en hebben ze veel gevoel voor ‘Gestalt’. Het laatste kan worden opgevat als de interesse en de gretigheid om over vormentaal na te denken. Het inhuren van een architect is daarom gemeengoed in deze streek en wordt meer als noodzaak gezien dan in Nederland.

Oude fotostudio

De fotostudio van Leopold Kaufmann waarin nu het bureau van Innauer en Matt is gevestigd is een mooi voorbeeld van de Neue Vorarlberger Bauschule. Moderne vormentaal is gecombineerd met een fijnzinnig gevoel voor het materiaal hout. Het gebouw bestaat uit een vierkante ruimte met een hoge glazen gevel op het noorden. De open ruimte is opgedeeld door een dichte bakstenen doka die los in het midden van de ruimte staat. Hetzelfde hout als de houtconstructie is gebruikt voor het op maat gemaakte meubilair.

Het houten interieur van Innauer en Matts

Halverwege de jaren negentig vertrok de fotograaf uit het pand en stond het tot een jaar geleden leeg. Gelukkig overleefde het interieur twintig koude winters, zelfs de oude studiolampen zijn nog aanwezig.

Nu de fotostudio in gebruik is als architectenbureau lijkt het wel alsof ze ervoor is gemaakt. Maquettes staan voor de hoge winkelruit op het noorden in de houten schappen, daarboven komt genoeg licht binnen voor een prettige werkplek. De doka wordt binnenkort omgetoverd tot kleine fotostudio voor maquettes waarin de studiolampen uit de jaren ’60 weer tot hun recht komen.

Raam op het noorden

Zumtour

De dag na het bureaubezoek moeten we al weer terug naar Nederland. Na een tip van Innauer en Matt rijden we langs de recent opgeleverde Werkraum Bregenzerwald in Andelsbuch, een ontwerp van de Zwitserse architect Peter Zumthor. We waren al van plan om het Kunsthaus Bregenz van dezelfde architect te bezoeken dus eindigt onze trip met een kleine ‘Zumtour’.

 

Het Werkraum Bregenzerwald is een tentoonstellingsruimte voor de plaatselijke bouw- en ontwerpindustrie. ‘It looks a bit like the Neue Nationalgalerie’ was ons de dag te voren al gezegd.

Op het eerste oog lijkt het inderdaad sterk op het iconische Berlijnse museum van Mies van der Rohe. Toch is de context volledig anders. De hoge glazen gevel weerspiegelt het besneeuwde landschap en werkt tegelijkertijd als een grote vitrine. In deze ‘vitrine’ vinden we de tentoonstellingsruimte van de lokale bouw- en ontwerpindustrie. Bij de Neue Nationale Galerie is de grote glazen ruimte vooral een entree voor het museum dat daar onder ligt.

De verschillen gaan verder; wanneer je beter kijkt is strakke regelmaat van Mies hier niet terug te vinden. De betonnen elementen vallen buiten het ritme van het houten cassettedak en ook de glazen gevel houdt een ander ritme aan. Zumtors hand is te zien in de nauwgezette keuzes van materiaalvlakken en -aansluitingen wat de grote open ruimte een leefbare sfeer geeft. Toch is het wat mij betreft niet het beste werk van Zumthor. De associatie met de ‘echte’ Neue Nationalgalerie kan ik niet loslaten.

De tweede en laatste stop tijdens deze kleine Zumtour is het matglazen Kunsthaus Bregenz (KUB). Dit museum voor hedendaagse kunst staat op een prominente plek in het centrum van Bregenz aan de Bodensee. Wat ons direct opvalt is de stedelijke inbedding ervan. Twee kavels verder staat de zojuist opgeleverde herbestemming van Vorarlberg Museum. Samen met een aantal monumentale gebouwen uit de 19de en 20ste eeuw vormen deze nieuwe monumenten een mooie sequentie langs de brede boulevard aan het water.

 

 Het Kunsthaus Bregenz (links) en het Vorarlbergmuseum (rechts)

Het KUB is het beste te bekijken en te beleven van binnen. De vier verdiepingen van het gebouw bestaan uit grote open vierkante ruimtes met betonnen wanden rondom. Door onzichtbare tussenverdiepingen komt verstrooid licht naar binnen via een matglazen plafond, wat mij betreft een echte belevenis. Het lijkt wel of met het daglicht de harde betonnen wanden en gietvloeren ook een lichtere uitstraling krijgen.

 

Interieur van het KUB

Duurzame architectuur

Toch vraag ik me af wat dit massieve betonnen gebouw in de hoofdstad van een belangrijke houtregio te zoeken heeft. Het antwoord is vijftig meter verderop te vinden in de KUB collection showcase Seestrasse. Tot 9 februari wordt hier KUB’s collectie van Zumthors (werk)maquettes tentoongesteld. De modellen gaan tot een schaal van liefst 1 op 10 en laten zien hoe Zumthor experimenteert met ruimte, materiaal en textuur. In de korte film van regisseur Wim Wenders is te zien dat Zumtor enkele bouwdelen zelfs 1 op 1 maakt en ze in de tuin test.

De architect beweegt in de regen een zwarte dakrand schuin boven zijn hoofd, kijkt er naar en zegt goedkeurend: ‘It can be like this.’ Wat betreft vakmanschap en inzicht in materiaal past Zumthors werkwijze naadloss in de Vorarlbergse bouwcultuur.

Pragmatiek en vakmanschap is de leidraad in zijn architectuur. De architect is een ontwerper die vorm geeft aan de wens van de klant. Toch geniet hij grote vrijheid omdat architectuur dicht bij de bevolking staat. Goedkope lokale materialen zorgen er voor dat architectuur voor veel mensen bereikbaar én duurzaam is. En die duurzaamheid zien we ook terug in de relatie tussen de architecten en de Vorarlbergers.

 

De trappen in het KUB

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels