Goed en slecht opdrachtgeverschap

Impressie van het ontwerp van Mecanoo architecten

Sinds afgelopen week staat één ding vast, het Nationaal Historisch Museum (NHM) zal de Gouden Piramide never nooit krijgen. De Gouden Piramide is de jaarlijkse Rijksprijs voor inspirerend opdrachtgeverschap in de architectuur en inspirerend kunnen de verwikkelingen rond het NHM niet bepaald worden genoemd.

Drie jaar geleden is Arnhem door de regering aangewezen als vestigingsplaats voor het NHM. Vorig jaar verzandde de discussie over de bouw in bespiegelingen over de kosten van een ondergrondse parkeergarage. Eerst zou deze 60 miljoen kosten, nog geen week later slechts vier miljoen. Afgelopen week maakte de regering bij monde van Staatssecretaris Zijlstra van Cultuur bekend dat zij afziet van een nieuw gebouw in Arnhem. In het licht van de bezuinigingen in de kunst- en cultuursector zouden de kosten niet reëel zijn. Als klap op de vuurpijl maakte de directie nog geen dag later bekend, dat het NHM binnenkort zijn deuren opent in de Amsterdamse Zuiderkerk.

Echec

Net als architect Francine Houben (Mecanoo) onlangs stelde, kun je je afvragen of het gebouw er al niet had kunnen staan, als in 2007 was doorgepakt met het ontwerp waarmee Arnhem de strijd om het NHM won. De tweekoppige directie van het NHM, bestaande uit Erik Schilp en Valentijn Byvanck, reageerde furieus op deze kritiek. Volgens Schilp zou zelfs, als alles op rolletjes had gelopen, de regering hebben besloten de plannen voor het museum af te blazen. Feit is echter wel, dat veel tijd is verspild aan onzinnige discussies over de thematische aanpak, het parkeren en de samenwerking met het openluchtmuseum. Ironisch is ook, dat de directie veel geld uitgaf aan branding, terwijl het publiek het museum maar bleef identificeren met de door hen verafschuwde canontoren van Francine Houben.

Dit weekeinde kwam Dirk Vlasblom met een even simpele als doeltreffende verklaring voor het echec rond het NHM. De politiek besloot het NHM op te richten vanuit de gedachte dat historisch besef een nationaal bindmiddel is. Omdat dit verkruimelde, moest er een canon van de Nederlandse geschiedenis komen. Maar dat kennis van het verleden een band schept tussen Nederlanders is een misverstand, stelt Vlasblom. Want de geschiedenis van de lage landen is er een van verdeeldheid tussen kerken, gewesten, elites en maatschappelijke groeperingen. Het heersende zelfbeeld van vreedzaamheid en verdraagzaamheid klopt in het geheel niet, aldus Vlasblom.

New Orleans

Als dit waar is, ligt de mislukking van het NHM al besloten in de geboorte ervan. Ofschoon het NHM niet behoort tot de ‘Grands Projets’ van het architectuurbeleid, deelt ze met deze een gebrek aan duidelijkheid over de doelstellingen en een daarop volgende troebele en verzandende besluitvorming. Als iets kan worden geleerd, is het misschien wel dat dit soort projecten nooit kans van slagen heeft wanneer het de wetten volgt van social engineering. Wat dat betreft kan de overheid nog veel van de markt leren.

 De bewoners op het terras van de 44ste verdieping toasten met Vesteda CEO Huub Smeets en architect Álvaro Siza op de oplevering van de hoogste woontoren van Nederland, New Orleans. Op de achtergrond het adembenemende uitzicht over de Erasmusbrug, stad en wijde omgeving.foto: Eppo W. Notenboom

Afgelopen weekeinde werd in Rotterdam met het nodige feestgedruis de woontoren New Orleans geopend. De lichte, van zandkleurige natuursteen gemaakte toren is met 158 meter de hoogste woontoren van Nederland. Het ontwerp van de Portugese architect Álvaro Siza voegt zich moeiteloos in de traditie van Rotterdamse havenarchitectuur. Bij de opening meldde Vesteda CEO Huub Smeets trots dat het woongebouw al voor 50 procent is verhuurd, een naar zijn idee geweldige prestatie in crisistijd.

Minstens zo bijzonder lijkt me echter de manier waarop Smeets het gebouw heeft weten te koppelen aan de bestaande sociale en culturele settings. Op zich is dat niets nieuws in ontwikkelaarland. Door hun projecten aan deze settings te relateren, kunnen ontwikkelaars immers sneller goedkeuring verwerven voor hun projecten. Maar in de meeste gevallen leidt het tot festivalachtige ontwikkelingen waarin commercie de cultuur overvleugelt en waarmee breuken in het sociale en culturele weefsel ontstaan. Het gaat ten koste van de complexiteit die ontwikkelaars in de eerste plaats aantrok om daar te investeren.

De New Orleans lijkt me op de Kop van Zuid een doorbraak. Hier is voor de eerste maal gebiedsontwikkeling in balans gebracht met culturele authenticiteit. De persoon die dit werk heeft ontwikkeld verdient alle lof en zeker een prijs. De Gouden piramide bijvoorbeeld.