Autarkisch wonen voor iedereen

Gina Lombardi verlaat het comfort van de stad op zoek naar het lome geluk, dat vandaag de dag wordt geassocieerd met platteland en authenticiteit. Zo begint de concrete utopie die de Nederlandse architect Ton Matton situeert in het huis Type EW 58/08. Volgens Matton is deze autarkische leefwijze voor iedereen bereikbaar. In het boek Type EW 58/08 laat hij zien hoe.

In 1989 viel de Berlijnse muur en schreef de filosoof Francis Fukuyama over het einde van de geschiedenis. Niet veel eerder had Margareth Thatcher beweerd dat ‘no such thing as society’ bestond. Om de angst voor dit verlies van het verleden te bezweren, was een hele industrie op gang gekomen, in de architectuur van Disneywereld tot New Urbanism. Dreigen we op dit moment niet ons geloof in de toekomst te verliezen? Deze vraag komt boven bij de afwijzende reacties op het project Type EW58/08 van de Nederlandse architect Ton Matton. Dit project situeert het verlies van de toekomst in het heden zelf.

Aan het begin van de jaren negentig werd in Nederland de Vijfde Nota Extra opgesteld, al snel afgekort tot VINEX.De toenmalige regering stelde dat in 25 jaar tijd zo’n half miljoen woningen moest worden gebouwd. Deze woningen dienden te worden gerealiseerd in ‘compacte’ stadswijken nabij de bestaande steden. De uitvoering ervan werd overgelaten aan de markt. Het begrip Vinexwijk was geboren en de Nederlandse planningsmachinerie draaide sindsdien op volle toeren. Ton Matton geldt als een van de felste critici van deze operatie. Toen hij halverwege de jaren negentig naar Mecklenburg-Vorpommern in het voormalige Oost Duitsland emigreerde, betitelde hij zichzelf als Vinex vluchteling.

Type EW 58/08 is een huis dat in de voormalige Duitse Democratische Republiek op grote schaal is gebouwd. In de jaren 50 werd een typenbureau opgericht waarmee ook de woningbouw in de planeconomie werd ondergebracht. De door dit bureau gemaakte plannen voor eengezinshuizen werden over het land verspreid. Eerzame burgers konden vervolgens bouwaanvragen indienen bij de burgermeester. Als deze werden goedgekeurd konden ze voor 200 Mark de tekeningen en de tegoedbonnen voor bouwmaterialen kopen. Door de schaarste aan bouwmaterialen ontstond naast de planeconomie dan ook een levendige informele economie waarin de bouwmaterialen werden verhandeld en wederzijds hulp werd geboden.

Type EW 58/08 is een landarbeidershuis waarin wordt gewoond op de begane grond en geslapen op de verdieping. Vanuit de zogenoemde deel waarin gasten werden ontvangen kon men met een trap tevens de kelder bereiken. Dit huis komt in heel Duitsland voor. Ondanks de standaardisatie is geen enkele type hetzelfde. Niet alleen omdat was voorzien in een systematische variatie, afgestemd op de gezinssamenstelling, maar ook omdat de burgers het zelf bouwden en hierbij vaak gedwongen afweken van het oorspronkelijke plan.

Twee jaar geleden won Matton met dit huis de prijsvraag Eenvoud in Almere. In dit ontwerp stelde hij voor de volgens Type EW 58/08 gebouwde huizen in de DDR op te kopen, met behulp van Chinese arbeiders af te breken en in Almere weer op te bouwen. In deze utopie wordt de architect een levensadviseur die de bewoners adviseert over wat je met je afval moet doen en hoe je je energie kunt regelen. Het idee sloeg aan bij een echtpaar aan Almere die in dit ontwerp hun droomhuis zagen. Dit voornemen is ingehaald door de kredietcrisis. Mark en Els zullen het rijtjeshuis dat ze in Almere bewonen, voorlopig niet kwijtraken. Hun droom blijft daarmee voorlopig buiten bereik.

Nu is er dan het boek, verschenen bij posteditions, de uitgeverij van Nina Post te Rotterdam. Uitgangspunt is de vraag waarom je niet twee jaar vrij zou nemen en je eigen huis zou bouwen. Het boek bevat de tekeningen op grond waarvan je binnen het Nederlandse Bouwbesluit de bouwaanvragen kunt doen. Ook doet Matton uitgebreid uit de doeken hoe je zelf een huis kunt bouwen. Hij put daarbij uitgebreid uit de ervaringen die hij opdeed bij het bouwen van zijn eigen huis in Oost Duitsland. Zijn eerste aanbeveling is een eenvoudige keet te bouwen. Daarin kun je koffie drinken en later je kippen houden. Voor alle aspecten die bij het optrekken van een huis komen kijken, geeft Matton handige tips die bovendien besparend werken.

Op het verhaal van Matton komen de nodige afwijkende reacties. Dat is niet verwonderlijk. Het bekritiseert immers niet alleen het in Nederland gangbare mechanisme van projectontwikkeling, maar ook het Wilde wonen dat in Nederland niet echt van de grond komt. Want ook daar legt de beschikbaarheid van de grond de zelfbouwer aan banden. Mattons autarkische bouwproject laat de mensen ontsnappen aan dit mechanisme. Deze inzet werkt verwarrend. Het Stimuleringsfonds voor Architectuur uit Rotterdam oordeelde in eerste instantie zelfs dat dit voorstel geen architectuur betreft en buiten de doelstellingen van het fonds valt. Daarmee wordt het nadenken over de toekomst buitengesloten uit de architectuur.

De utopie van Matton wordt het meest bedreigd door het heden zelf. Type EW 58/08 schetst een geschiedenis die wellicht nooit zal gebeuren. Die laatste hangt immers sterk af van degenen die behoefte hebben aan een dergelijke utopie. In het dorp Lesenceistvand (Hongarije) zal binnenkort het eerste project worden opgezet.