nieuws

Filmtip AFFR: Bowlingtreff in de DDR

Architectuur

Vanaf aanstaande woensdag barst in Rotterdam voor de negende maal het AFFR los met de wereldpremière van Cholet, een kleurrijke documentaire over de Boliviaanse selfmade architect Freddy Mamani. Tot en met zondag 8 oktober kunnen liefhebbers de meest uiteenlopende architectuurfilms zien. Vandaag deel twee in een korte serie met onze aanraders.

Filmtip AFFR: Bowlingtreff in de DDR

Als Erich Honegger, de toenmalige regeringschef van de DDR, dit postmoderne meesterwerk had gezien, had hij het op wielen gezet en naar Berlijn vervoerd, zegt een van de protagonisten in de Duitse documentaire Bowlingtreff. Maar ook stond het gebouw symbool voor de opkomende wens tot verandering, die twee jaar later tot een uitbarsting kwam. Anderen zagen er juist weer een mogelijkheid in, al was het maar voor even, om aan de socialistische werkelijkheid te ontsnappen en een andere wereld binnen te stappen.

Liefdevol portret

In de film Bowlingtreff van Thomas Beyer en Adrian Dorschner uit 2015 wordt een liefdevol portret geschetst van het gelijknamige gebouw dat in 1987 geopend, twee jaar voor de ondergang van de DDR en de val van de Muur. Bowlingtreff bestond uit 14 ondergrondse bowling banen, aangevuld met fitnessruimtes, biljartzalen, restaurants en een ‘tolles Kafee’. Het was een transformatie van een voormalig ondergronds energiestation uit de jaren 20 van de vorige eeuw. Aan deze oude technische structuur is een toren toegevoegd. Resultaat is een complex dat in de doorsnede wel wat weg heeft van een U-boot.

Voldongen feit

Architect Winfried Sziegoleit die in de film veelvuldig aan het woord komt, merkt op dat dit het eerste gebouw was waarbij hij volledige vrijheid had. Het is een voor de toenmalige DDR ongewone situatie, maar de bouwers volgden dan ook niet de officiële weg. De centrale plannende instantie die toestemming had moeten geven, werd pas in een laat stadium geïnformeerd en zo voor een voldongen feit gesteld.

Gebouw van en voor de bevolking

Om het gat tussen budget en uiteindelijke bouwkosten te overbruggen, werden bovendien veel vrijwilligers ingezet. De architect schat dat zo’n 40.000 uur aan onbetaalde werkzaamheden is verricht om Bowlingtreff af te kunnen bouwen. In de film komen de Italiaanse architect Paolo Portoghesi en de Amerikaanse architect Denise Scott Brown aan het woord. Zij beschouwen Bowlingtreff als een echt publiek gebouw, van en voor de bevolking.

Voorbeeld van postmodernisme

Het is volgens de maker van de film als een van de weinige voorbeelden van postmodernisme in de architectuur van de DDR. Dit weerlegt de mythe dat de DDR niet naar buiten keek, en bevestigt dat de internationale ontwikkelingen wel degelijk werden gevolgd. De architect verklaart te zijn geïnspireerd door Portoghesi’s boek ‘ After Modern Architecture’. Zo zijn de zuilen in de centrale ruimte uitgerust met kapitelen van Egyptische lotusbloemen.

Pluralistische architectuur

Veelzeggender is misschien dat het gebouw refereert aan het geliefde Panoramgebouw dat in de Tweede Wereldoorlog is verwoest. Dit volkspaleis volgt de vorm van het historische gebouw nauwkeurig. Scott-Brown bewondert de architect die daar zijn eigen draai aan gaf en met de conventies van die tijd brak. Inderdaad een pluralistische architectuur die vooral mogelijkheden exploreert.

Symbool voor verval

Bowlingtreff ontstond in een tijd dat de ‘Mangelwirtschaft’ de bouw domineerde. Terwijl in Berlijn, de hoofdstad van de DDR, de competitie met het westen werd aangegaan en veel werd geïnvesteerd in prestigieuze gebouwen, zette in steden als Leipzig het verval in. Zoals een van de betrokken uit die tijd zegt, was de stemming in Leipzig, we moeten iets doen. Het wrange is dat Bowlingtreff na de Wende al snel zijn aantrekkingskracht verloor en sinds 1997 leeg staat. Opnieuw staat ze symbool voor het postmodernisme, maar nu voor het verval ervan.

Alle beelden zijn afkomstig uit de besproken film.

AFFR

De negende editie van AFFR vindt plaats van 4 t/m 8 oktober 2017 in LanterenVenster. Dit jaar zoomt het festival in op de stad als commodity. Onder het thema City for Sale onderzoekt AFFR de gevolgen van internationale kapitaalstromen op de samenstelling van de stad en zijn inwoners; gebouwen als investeringsmodellen; architectuur als toeristische trekpleister; en de stad als verdienmodel.

 

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels