nieuws

Verslag Mexico reis (2): De magie van Barragán

Architectuur

Deze zomer reist een groep van 24 bouwkundestudenten van de TU Delft door Mexico. Het land van de Maya’s en Azteken, maar ook van Luis Barragán en zijn protégé Ricardo Legorreta. Hun reis start in Mexico-Stad en leidt hen langs de indianentempels en kleurige, koloniale stadjes naar het oostelijke punt van het land, Tulum. Ondertussen bezoeken ze verscheidene architectenbureaus en werken ze samen met Mexicaanse studenten aan actuele architectuurvraagstukken en stedebouwkundige problematiek. In drie verslagen delen zij hun indrukken en bevindingen van de moderne Mexicaanse architectuurwereld. Vandaag deel 2: De magie van Barragán door Vita Teunissen

Verslag Mexico reis (2): De magie van Barragán

Als architectuurstudent in Mexico kun je niet om hem heen: Luis Barragán. In ons verslag van vorige week bekroonden we hem al tot ‘vader van de Mexicaanse architectuur’. Na een bezoek aan een aantal ontwerpen van zijn hand blijkt echter dat hij meer aandacht verdient dan deze eervolle, maar korte vermelding.

Het is niet moeilijk betoverd te raken door Barragáns meesterwerken. Als autodidactisch architect (ja, dat kan in Mexico) leidde hij het Europese modernisme de oceaan over en creëerde hij een Mexicaans antwoord op de universele stijl. In 1980 ontving hij hiervoor de Pritzkerprijs. Wandelend over de binnenplaats van zijn Cuadra San Cristobal of zittend op het dakterras van Casa Barragán begrijp je waarom: “dit voelt goed”. Maar een half uur later, ingeklemd tussen een volslanke Mexicaan en een enthousiaste backpacktoerist in de metro, vraag je je af: “waar komt die magie vandaan?”

De jonge Barragán

Luis Ramiro Barragán Morfín werd geboren in 1902 en groeide op in een klein dorp in de buurt van Guadelajara (de op een na grootste stad van Mexico), waar zijn rijke familie een grote boerderij bezat. In 1923 studeerde Barragán af aan de Escuela Libre de Ingeniero van Guadelajara als civiel ingenieur, waarna hij direct begon aan een vervolgstudie architectuur. Deze voltooide hij echter niet, want in 1925 vertrok hij op een rondreis door Europa. Hij koos een gelukkig moment voor zijn Grand Tour en arriveerde precies op tijd voor de Wereldtentoonstelling in Parijs – die van de Art Deco-beweging, het Esprit Nouveau-paviljoen van Le Corbusier en het Russische constructivisme. De inspiratie die hij hier opdeed, nam Barragán mee naar zijn geboortestad, waar hij (waarschijnlijk met behulp van zijn vaders connecties) tientallen villa’s ontwierp voor Guadelajara’s hogere klasse. In 1936 verkaste hij naar Mexico-Stad, waar hij zijn experimentele fase afsloot en zijn eigen stijl definieerde.

Op onze tour door Mexico bezochten we drie van zijn ontwerpen. Aan de hand van een aantal korte beschrijvingen trachten we Barragáns magie te verklaren en je tegelijkertijd ervan te overtuigen een reis naar Mexico op je verlanglijstje te zetten.

Mexico-reis_San Cristobal-Barragan

De binnenplaats van Cuadra San Cristobal

Cuadra San Cristobal

Ver weg van de drukte van Mexico-Stad, in een van de vele gated communities van de omliggende vallei, beleven we onze eerste Barragán-ervaring in woonhuis en manege Cuadra San Cristobal. Het ontwerp, vervaardigd voor een familievriend, bestaat uit een aantal loeistrak vormgegeven wanden die zijn gegroepeerd om een grote binnenplaats. Het ontwerp wordt verzacht door de roze en lila kleur van de wanden, de helderblauwe fontein in het midden en het groen dat het ontwerp omringt. Terwijl je door je cameralens tuurt, hoop je dat een sierlijke Arabier op zijn gemak langs komt stappen om de nodige paardelijke schaal toe te voegen.

Het ontwerp is een goed voorbeeld van Barragáns ontwerpideologie. Hij werd hierin geïnspireerd door twee belangrijke aspecten. Ten eerste zijn geboortedorp: tot aan het eind van zijn carrière bleef de architect verwijzen naar de boerderij van zijn ouders, de rust op het platteland en de liefde voor de natuur. Daarnaast bezocht hij tijdens de Wereldtentoonstelling van 1925 een lezing van Ferdinand Bac, cartoonist, schrijver en landschapsarchitect. Uit diens boeken, met uitspraken zoals “de ziel van een tuin omvat de grootste hoeveelheid sereniteit die een mens kan wensen”, putte Barragan zijn inspiratie.

De magie van Cuadra San Cristobal schuilt niet in de felle kleuren, het kabbelende water van de fontein of het warme welkom van onze gastvrouw Mia, kleindochter van de oorspronkelijke bewoner. Het zijn de hoge wanden die de manege afsluiten van het leven en de stad, het contrast tussen de losgelaten natuur en de strakke wanden en de stilte die heerst in de open ruimte tussen de stal en het huis die de bijna spirituele kwaliteit creëren.

 De gesloten voorgevel van Casa Gilardi_Verslag Mexicoreis

De gesloten voorgevel van Casa Gilardi

Casa Gilardi en Casa Barragán

Barragán moet een eigenzinnig man zijn geweest. Niet alleen verkoos hij een autodidactische carrière boven een diploma toen hij in het Mexicaanse onderwijs niet kon leren wat hij in Europa had gezien, ook onttrok hij zich in 1940 (nog geen vijftien jaar na het ontvangen van zijn eerste opdracht) volledig aan de architectenmarkt. Wie in de toekomst een ontwerp van zijn hand wenste, moest zich overgeven aan de creativiteit van de meester.

Die wens was er zeker. Er volgde vele beroemde projecten, zoals de landschapstuin El Pedegral (1945), het Tlálpanklooster (1952) en het monument Torres de Satélite (1957). Wij bezoeken Casa Gilardi (1975) en Barragans woonhuis Casa Barragán (1948). Eerstgenoemde ligt in een residentiële woonwijk van Mexico-Stad, vlakbij een belangrijke verbindingsweg. Zodra je de voorgevel bent gepasseerd, merk je daar echter niks van. Het is precies zoals Barragán nastreefde: wonen gaat om sereniteit en rust en bij het sluiten van de voordeur kon de bewoner de drukte en zorgen van het moderne leven op de stoep voor het huis achterlaten.

 Casa Liraldi Luis Barragan-Mexicoreis-Vita Teunissen

Het interieur van Casa Gilardi

Het interieur van het huis richt zich op de patio in het midden. Het uitzicht op deze buitenruimte vanuit de verschillende vertrekken wordt door de kozijnen ingekaderd als een schilderij. Paradepaardje is de achter een kleine deur verscholen knalgele gang, die toegang geeft tot de fotogenieke blauw-rode zwembadkamer.

Hoewel het kenmerkende kleurgebruik ontbreekt in Casa Barragán, is dit huis misschien wel de beste weergave van de ideologie van zijn bewoner. Het vormt een labyrint van grote ruimtes, kleine doorgangen en architectonische slimheden. Net als Casa Gilardi en Cuedra San Cristobal is de woning verstopt achter een bijna volledig gesloten gevel. Achter het gebouw ligt een woest ogende landschapstuin. Van binnenuit gezien had het gebouw ook in de Mexicaanse jungle kunnen staan. Casa Barragán wordt het meest geroemd voor de religieuze verwijzingen in de architectuur en het slimme lichtplan. In Barragáns ontwerpen vind je geen plafondlampen, maar grote ramen, spiegels die het licht weerkaatsen en nissen in de muren waar lampen in verstopt zijn. Je kunt het niet helpen, te midden van Barragáns rijke collectie aan kunst en meubels raak je in een aangename staat van rust en verwondering.

 Casa Barragan Mexico-reis

Uitzicht op de tuin vanuit de woonkamer van Casa Barragán

Mexicaans modernisme?

“Form follows function” dicteert een modernistisch principe. Niet voor Barragán. Esthetica en emotie waren zijn belangrijkste uitgangspunten, vormgeving was een doordacht antwoord hierop. In zijn acceptatietoespraak voor de Pritzkerprijs zei hij het volgende: “het is zorgelijk dat architectuurpublicaties woorden als Schoonheid, Inspiratie, Magie, Betovering en Verrukking van hun pagina’s hebben verbannen. Hetzelfde geldt voor Sereniteit, Stilte, Intimiteit en Verwondering. Deze [woorden] zijn verankerd in mijn ziel en hoewel ik mij er volledig van bewust ben dat ik ze niet in hun volle hoedanigheid heb toegepast in mijn werk, zijn ze altijd mijn lichtend voorbeeld geweest.”

Mogen we hem dan wel een modernist noemen? Hij heeft een revolutionaire stijl in Mexico geïntroduceerd, maar minstens zo belangrijk is dat hij de bijna onontkoombare universalisering die hand in hand lijkt te gaan met de modernistische beweging bestreed met de Mexicaanse identiteit. Hij combineerde het prachtige landschap, de tranquilo-levenwijze, de invloed van religie en emotie die kenmerkend is voor de temperamentvolle Mexicaan, de traditionalistische bouwstijl en de vele kleuren die het land rijk is met de wetten van de modernist. Nooit realiseerde hij een ontwerp buiten Mexico – zijn stijl is letterlijk onlosmakend verbonden met de Mexicaanse identiteit. Hopende dat we de fanatieke functionalist niet beledigen, benoemen we Luís Barragán bij deze tot Mexicaanse modernist.

Door: Vita Teunissen
Vita Teunissen (1994) is studente Architectuur aan de Technische Universiteit van Delft en bestuurslid bij studievereniging D.B.S.G. Stylos van de faculteit Bouwkunde. Voor De Architect schrijft zij over de ervaringen die zij met haar studiegenoten op doet tijdens hun reis door Mexico.

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels