nieuws

Stadsklas 2: Plek maken is plek zijn

Architectuur

De stad is meer dan ruimte en de bebouwde omgeving. Stedelijke ontwikkeling slaagt niet met enkel een fysiek ontwerp. De tweede stadsklas van Stroom Den Haag gaat over nieuwe vormen van ‘stad maken’. De geslaagde excursie en workshop worden begeleid door ZUS en Stipo, beide bureaus zijn onderdeel van hun eigen project. Met Rotterdam als voorbeeld zoeken we antwoord op de vraag, hoe kun je van een plek een succes maken?

Stadsklas 2: Plek maken is plek zijn

Door Willem Wopereis

De start van de dag raakt de kern van het probleem. We lopen over het Weena waar Jouke Sieswerda van ZUS (Zones Urbaines Sensibles) een kort inzicht geeft in de stad Rotterdam. Als het om plekken gaat is dit hoe het niet moet. De modernistische wederopbouwplannen, met extreme functiescheiding en veel ruimte voor verkeer, hebben hun langste tijd gehad. De meeste kantoren staan leeg, waarschijnlijk vertrekt Nationale Nederlanden binnenkort zelfs uit de Delftse Poort.


Route station – Schieblock

Top down planning is lange tijd het favoriete recept geweest van gemeente Rotterdam. Werkte een plek niet, dan werd het opkopen, slopen en nieuwbouw. De kop van zuid is hier een van de laatste voorbeelden van, met ‘De Rotterdam’ als climax. Dit oude model is sinds de crisis echter niet meer houdbaar. Vandaar dat ZUS zelf onderzoekt hoe je op alternatieve manieren de stad kunt maken. Met ‘Testsite’ Rotterdam, met onder andere de gecrowdfunde luchtsingel en het Schieblock, maken ze zelf de plek. De belangrijkste ingrediënten van hun recept: samenwerken, zelf programma organiseren en onderdeel zijn van de plek.

Plek en programma
ZUS is gestart in het Schieblock, een oud kantoorpand op de kruising van de Schiekade en het spoor. Op nog geen vijf minuten van centraal station woonden partners Elma van Boxel en Kristian Koreman hier antikraak. De achterstallige buurt, waar soms 3 schietpartijen in een week waren, is in een paar jaar van karakter veranderd. Vanuit de plek heeft ZUS de plek verbeterd. In overleg met de eigenaar werd de dichtgetimmerde begane grond opengemaakt om een podium in de stad te maken. Na verschillende invullingen huist hier tegenwoordig de hippe club BAR. Toen de eigenaar het pand wilde slopen kwam er actie. ZUS zorgde dat het pand met beperkte middelen is opgeknapt en werd gevuld met andere bedrijfjes. Wat dat betreft zijn ze nu een soort makelaar.


Jouke van ZUS vertelt over het Schieblock, de luchtsingel gaat er dwars doorheen

Essentieel voor de plek is het programma. Met eigen middelen zijn ze zelf diverse initiatieven gestart. Belangrijk hierbij is dat ze het niet alleen doen maar altijd met andere partijen samenwerken. Naast het podium bijvoorbeeld de biergarten en dakakker. Als het initiatief werkt wordt het losgelaten, de biergarten draait al op zichzelf.

Testsite
De werkwijze wordt de laatste jaren op een groter gebied toegepast. Schieblock is onderdeel van een gebied waar hoogbouw is gepland, inderdaad naast alle leegstande torens. Sinds de crisis ligt dit plan op zijn gat. In 2012 won het bureau de prijs voor het stadsinitiatief. Het plan was een nieuwe route vanaf centraal tot aan de hofbogen. De deels gecrowdfunde houten brug de Luchtsingel is hiervan het resultaat.


Op de Dakakker worden kruiden, groenten en eetbare bloemen verbouwd die door lokale restaurants worden afgenomen

Langs deze luchtsingel ontstaan allerlei nieuwe initiatieven. Er worden ‘adressen’ gemaakt, plekken om heen te gaan. Langs de brug komt een theater en nog een bar van BAR. De functiescheiding in het gebied wordt hiermee teruggedraaid. De luchtsingel maakt dat de initiatieven meer zijn dan de som der delen. De werkwijze heeft effect op de ontwikkelaar, die nu de kwaliteit van de ontwikkeling in ziet. Zijn plan om het hele gebied in een keer plat te gooien is van de baan.

Drievoudige ontwikkeling
Hans Karssenberg van Stipo leidt de tweede helft van de excursie. Via de hofbogen, een oud herontwikkeld spoorviaduct waaronder nu diverse hippe zaakjes zitten, lopen we naar ZoHo (ZomerHofkwartier). Deze buurt, waar je je kinderen tot voorkort niet doorheen zou laten fietsen, wordt opgeknapt door Stipo. De ontwikkelingen richten zich niet zozeer op ruimtelijke ingrepen. Zoals Hans benadrukt gaat stedelijke ontwikkeling drievoudig: het draait om een maatschappelijk ontwerp, een economisch ontwerp en een fysiek ontwerp plus alle dwarsverbanden hiertussen.


Het tweede deel van de luchtsingel heeft een verhoogde rotonde

Tussentijds Rotterdam
Stipo is gestart als onderdeel van de afdeling planologie van de UVA. Sinds de verzelfstandiging in 1995 heeft het bureau aan diverse stedelijke ontwikkelingsprojecten meegewerkt. Naast een adviserende functie zorgen ze ervoor dat plannen echt van de grond komen. 60% van de omzet komt tegenwoordig uit eigen initiatief. Om leegstand aan te pakken werkt het bureau samen met de strategen van corporaties. Met het initiatief Tussentijds Rotterdam zijn inmiddels als 50 panden gevuld.

De strategie is anders dan gebruikelijk. Panden worden niet zomaar gevuld, het is de bedoeling dat ze wat toe gaan voegen aan de plek. Ketensamenwerking is hierbij een van de strategieën (zie Beyond the Broedplaatsen). Vanuit een bepaald thema worden geschikte partijen geworven en geselecteerd. In ZoHo wordt gefocust op de maakindustrie en de plint, ongeveer de helft van de aanmeldingen komt er niet doorheen. Door het thema is de kans op kruisbestuiving groter. Er is nu al veel meer leven in de wijk, zo zit er hostel de Mafkees, galerie Roodkapje en zeefdrukatelier Mesh Print Club.


Hans Karssenberg bij de Hofbogen

We lunchen bij de oude treinwagon van Hans Kervezee die omgetoverd is tot een veganistisch restaurant. Het ‘urban farming’ initiatief ligt er strak bij, volgens Hans omdat het mede met bewoners tot stand is gekomen. Andere initiatieven hebben soms minder geluk. De spanning tussen hangjongeren en nieuwe initiatieven leidt soms tot ingegooide ruiten. Juist daarom is het zo belangrijk om de bewoners en andere lokale partijen bij de ontwikkelingen te betrekken.


Urban farming voor het veganistisch restaurant in een oude wagon uit de DDR

Veel geleerd
Stipo zit zelf ook in een van de ‘gevulde’ panden. Tijdens de workshopmiddag denken we hier in kleine groepjes na over een eigen initiatief. Er komen ideeën voor een havengebied in Leuven, een park in Schiedam, de Baan in Rotterdam, het Amsterdamse bos en de Binckhorst. Vanuit de ideeën bespreken we wat hebben we vandaag allemaal hebben geleerd.


Tijdens de workshop bespreken worden de eigen ideeën besproken

Ten eerste is de stad dus meer dan de fysieke omgeving. Als je zelf wilt dat er iets van de grond komt, moet je ook vanuit het programma denken en bekijken hoe je het financiële plaatje rond kunt krijgen. Ten tweede is het belangrijk dat je zelf weet wat er speelt in het gebied. Dat beide bureaus zich middenin de ontwikkelingen hebben gevestigd draagt hier erg aan bij. Ten derde moet je zelf initiëren en niet wachten tot er een opdracht aankomt. ZUS is naast ontwerper ook ontwikkelaar, makelaar en organisator. Volgens Jouke is het grote voordeel van een ontwerpachtergrond dat je dingen kunt visualiseren. Daarmee kun je mensen al snel enthousiast maken. Dit draagt erg bij aan het verhaal dat je wilt vertellen.

Wie mag de stad tegenwoordig maken? Van Hans mag iedereen die het netwerk kan mobiliseren en het initiatief neemt het doen. Waar vroeger alles draaide om locatie, draait het tegenwoordig om relatie. Je moet de juiste lijntjes hebben om dingen van de grond te krijgen. Maar net zoals bij de eerste stadsklas draait het ook hier vooral om gedrevenheid en passie. En dit lukt vooral als je er zelf middenin zit. De plek maken is de plek zijn.

Stroom Den Haag organiseert nog aantal stadsklassen. Klik hier voor het programma!

Leestips:
Pioniers in de stad – lokale lente 
Van stad maken naar stad zijn – Stipo 
The city at eye level – Stipo

Reageer op dit artikel