nieuws

Deel 1/3: CIAM 4. De stad door het prisma van de moderne tijd

Architectuur

In aanloop naar het grote tweedaagse CIAM 4-congres dat op 28 en 29 oktober plaatsvindt in Het Nieuwe Instituut te Rotterdam, schreef architectuurhistoricus Evelien van Es een uitgebreid artikel over dit belangrijke moment in de architectuurgeschiedenis. Het artikel in het septembernummer van de Architect nuanceert het beeld dat veel mensen hebben van de CIAM – en dan specifiek het vierde congres dat over de functionele stad ging. We publiceren het stuk in drie delen deze week, dit is deel 1.

Deel 1/3: CIAM 4. De stad door het prisma van de moderne tijd

In de geschiedenis van de Europese avant-garde nemen de Congrès Internationaux d’Architecture Moderne (CIAM) een prominente plaats in. Het vierde congres dat in 1933 plaatsvond op de Middellandse Zee aan boord van de voormalige pakketboot Patris II, is de geschiedenis ingegaan als het meest legendarische van alle CIAM-congressen. Onder de congresgangers bevonden zich niet alleen wereldberoemde architecten als Le Corbusier en Alvar Aalto, maar ook kunstenaars als Fernand Léger en László Moholy-Nagy. De laatste portretteerde menig congresganger en filmde de unieke sfeer aan boord. Eeuwige roem kreeg CIAM 4 vooral door het concept van de ‘Functionele Stad’ dat van grote invloed is geweest op de naoorlogse stedebouw en ervoor heeft gezorgd dat CIAM 4 onlosmakelijk verbonden raakte met functiescheiding. Maar is dat wel terecht?

5 jaar onderzoek

De Congrès Internationaux d’Architecture Moderne (CIAM) behoren tot de leidende instituties van het internationale architectonische modernisme van de twintigste eeuw. Voor het vierde CIAM-congres ‘Functionele Stad’ analyseerden de leden de bestaande toestand van in totaal 34 steden. De invloed van het concept dat op dit congres werd ontwikkeld, is nog steeds heel groot. Het kwam tot stand door een vergelijkend debat van de leden over de analyses van stedelijke data, waaruit de inzichten in de problemen van de hedendaagse stad werden gedestilleerd.

Het materiaal dat speciaal voor het congres is gemaakt en de hulpmiddelen en media die werden toegepast, vormden het onderwerp van een omvangrijk internationaal onderzoek dat vijf jaar heeft geduurd. Het onderzoeksproject ‘CIAM 4: The Functional City’ biedt een systematisch overzicht van de indrukwekkende hoeveelheid bronmateriaal en voorziet deze van een uitgebreide context. De in oktober te verschijnen Atlas of the Functional City. CIAM 4 and Comparative Urban Analysis biedt een nieuw perspectief op een cruciaal moment in de geschiedenis van de moderne stedebouw.

Alle onderzoekers die aan dit project zijn verbonden, hebben zich al eerder verdiept in de individuele CIAM-afdelingen. Het lag voor de hand om dit internationale netwerk zoveel mogelijk voor dit project te benutten. Omdat deze onderzoekers vaak uit hetzelfde land als de toenmalige CIAM-afdelingen komen, hebben zij het project verrijkt met kennis vanuit hun eigen achtergrond. Voor de publicatie analyseerden en evalueerden ze de inbreng van de individuele CIAM-afdelingen en voorzagen die inbreng van een historische en nationale context.

Deze bijdragen zijn aangevuld met een zestal essays dat het vierde congres in een breder perspectief plaatst. Deze essays onderzoeken de werkmethode van de vergelijkende analyse, duiden de ideologische aspecten ervan, laten zien hoe het thematiseren van kaarten als stedebouwkundig instrument diende, en wijzen op de problemen die zijn verbonden met de abstractie, selectie en interpretatie van de stedelijke data.

Cartografische analyse als modus operandus

CIAM is in 1928 opgericht met als doelstelling iedereen ervan te overtuigen dat moderne architectuur in technisch, economisch, hygiënisch, esthetisch en ideologisch opzicht beter was dan de gebruikelijke traditionele architectuur. De eerste congressen stonden in het teken van sociale woningbouw en verkaveling in combinatie met bebouwingshoogten. Het vierde congres kreeg stedebouw als thema en zou geen op zichzelf staand congres zijn, maar maakte deel uit van een reeks. De eerste etappe van die reeks diende om de organisatie van de bestaande stad en haar gebreken te analyseren. Daarna zouden congressen over planvorming en realisatie volgen.

Voor deze reeks van stedebouwkundige congressen werd het concept van de ‘Functionele Stad’ ontwikkeld waarin impliciet de gedachte besloten ligt dat de essentiële functies wonen, werken, recreëren en (als verbindend element) verkeer bepalend zijn voor de vorm van de stad. Deze vier functies reikten handvatten om de bestaande stad te analyseren. Door dezelfde schaal (1:10.000) en legenda toe te passen, was het mogelijk om uiteenlopende steden met elkaar te vergelijken en daar conclusies uit te trekken.

CIAM 4 was veel verschuldigd aan het op dat moment in voorbereiding zijnde Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam (AUP), waarover binnen de CIAM uitgebreid is gediscussieerd. Niet geheel toevallig werd Cornelis van Eesteren, ontwerper van het AUP, gevraagd om zowel voorzitter van de CIAM te worden als het congres over stedebouw voor te bereiden. Hij was een van de weinige CIAM-leden met stedebouwkundige ervaring. Van Eesteren nam de werkmethode en de vorm van cartografische analyse van het AUP over in de voorbereiding van het congres.

De analyse diende als modus operandus voor hen die geïnteresseerd waren in de samenhang van economisch en sociaal overheidsbeleid en de disciplines architectuur en stedebouw. CIAM 4 moet beslist gezien worden in het licht van de planeconomie die sinds de economische crash van 1929 steeds meer terrein won. Veel CIAM-leden waren in politiek opzicht links georiënteerd, sommigen zelfs radicaal marxistisch. Moskou vormde voor veel CIAM-leden dan ook de locatie bij uitstek om het vierde CIAM-congres te organiseren. Maar de Sovjetleiding had anno 1932 geen boodschap aan de westerse avant-garde. Het in Moskou geplande congres moest tot twee keer toe worden uitgesteld en op het laatste moment uitwijken naar een andere plek.

Marcel Breuer stelde voor om het congres aan boord van een schip te houden. Zo kon het nuttige met het aangename worden verenigd; de reis op de Middellandse Zee bood niet alleen de mogelijkheid om geconcentreerd te kunnen werken, de congresleden konden tussen alle bedrijven door ook uitrusten van de vermoeienissen van het afgelopen jaar. Met de vermoeienissen bedoelde Breuer de arbeidsintensieve klus die de CIAM-leden hadden weten te klaren met het maken van de analyses van in totaal 34 steden in de vorm van kaarten en rapporten. De analyses werden op de heenreis gepresenteerd en toegelicht; op de terugweg zouden de conclusies worden getrokken.

CIAM4-congres

De feestelijke presentatie van Atlas of the Functional City. CIAM 4 and Comparative Urban Analysis wordt geflankeerd door een twee dagen durend event. In Het Nieuwe Instituut in Rotterdam wordt op 28 oktober een symposium georganiseerd dat zich toespitst op archiefonderzoek als instrument in kennisproductie. Op 29 oktober organiseert het Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions (AMS) in het Koninklijk Instituut voor de Tropen in Amsterdam het seminar ‘Mapping the City’ dat een kritisch perspectief op het thema mapping zal bieden. Meer informatie is te vinden op www.ciam2014.com. Aanmelden kan via deze link.

 

Reageer op dit artikel