Blog – De muur: een ongemakkelijke waarheid

blog

Blog – De muur: een ongemakkelijke waarheid

Architectuur

Door Harm Tilman – Een recent handboek brengt de fysieke elementen en processen in kaart die een rol spelen in de opbouw en controle van de huidige samenleving. Dit boek stelt ongemakkelijke vragen. Werk je als architect mee aan de esthetische erfenis van een dictator?

De muur die de stad Berlijn ooit in twee helften verdeelde, viel in november 1989. Op het moment dat de Oost-Duitse bevolking over de muur klom, had zij een dikke 28 jaar beide Duitslanden in tweeën gedeeld. Vorige week maandag was het precies het moment dat ze langer weg was dan ze heeft gestaan.

Impact op Berlijn

De val van de muur heeft een enorme impact gehad op de stad Berlijn. Wijken die tot dan toe een slaperig bestaan hadden geleid in de schaduw van de muur, kwamen opeens centraal te liggen en werden het toneel van woeste speculatie en snel stijgende huren. Berlijn kreeg opeens te kampen met tot dan toe totaal onbekende problemen als congestie en verkeershinder.

Einde van de ideologie

De val van de muur viel samen met het einde van de koude oorlog en de gedachte dat daarmee ook ideologie had afgedaan in het leven. In de architectuur en stedebouw leidde het een periode in van de zogenoemde speciale projecten waarin hard gewerkt werd aan de vernieuwing van onderdelen van de stad, zonder veel bekommernis over het geheel.

Herstel van de stad

Het verdwijnen van de muur roept interessante thema’s op. Bijvoorbeeld hoe de ooit gescheiden stadshelften aan elkaar zijn gegroeid en hoe de relatie met het achterland is hersteld. Ook is het nog maar de vraag of het is gelukt om de deling van beide Duitslanden te overwinnen. De muur mag dan wel zijn verdwenen, maar de invloed die ze had op leven in stad, nog lang niet.

Bouw van muren

Deze thematiek wint aan belang nu overal in de wereld weer muren worden gebouwd. Dat blijkt althans uit het Handbook of Tyranny, een van de vele architectuurboeken die deze week op mijn bureau ploften. Het is geschreven door Theo Deutinger die ik nog ken uit de tijd dat hij voor MVRDV werkte.

Grondige analyse

Door de uitputtende analyse die Deutinger in dit boek maakt van de muren en hekken, vluchtelingen kampen, en onderdrukkende maatregelen die de wreedheid van deze wereld uitmaken, is het veruit een van de belangrijkste architectuurboeken die de laatste tijd zijn verschenen.

Barrières tussen landen

Dit handboek toont op overtuigende manier aan dat aan de bouw van barrières tussen en in landen geen einde is gekomen. Uit het onderzoek dat Deutinger verrichtte blijkt dat op dit moment 66 barrières bestaan met een totale lengte van 20.000 kilometer. Liefst 50 hiervan met een totale lengte van 18.000 kilometer is aangelegd na het jaar 2000.

Ommuurde landen

Uit bestudering van de kaarten in dit handboek krijg je al snel de indruk dat de meeste muren zijn gebouwd in het Midden Oosten. De Gaza strook is compleet ommuurd, de westelijke Jordaanoever zal dit lot spoedig volgen. Israël zelf heeft inmiddels 80 procent van haar grenzen gefortificeerd.

Grensmuur tussen VS en Mexico

De meest besproken muur is vermoedelijk die tussen de USA en Mexico. Het eerste deel hiervan werd al gebouwd in 1994. Tot op heden heeft Amerika ongeveer een derde van haar grondgebied afgeschermd, te weten 1100 kilometer van de in totaal 3100 kilometer lange grens met Mexico. Als het aan de vorig jaar verkozen president Donald Trump ligt, zal de komende jaren deze muur worden afgebouwd.

Ongemakkelijke waarheid

Het boek van Deutinger vertegenwoordigt een soort van ongemakkelijke waarheid. Het vestigt de aandacht op de rol die fysieke objecten zoals muren, hekken en bunkers, alsmede operaties zoals sanering, crowd control en slacht, spelen in de opbouw en controle van onze samenleving. Na raadpleging van dit handboek, is het een stuk moeilijker geworden de ogen te sluiten voor de tirannieke kanten van het moderne leven.

Dilemma’s voor architecten

Juist deze kanten stellen architecten voor de nodige dilemma’s. Neem het VS debat over de muur van Trump. De AIA (de Amerikaanse BNA) stelt dat een muur de problemen aan de grens niet zal oplossen. Het is een achttiende eeuwse oplossing voor een 21ste eeuws probleem. Bovendien veroorzaakt het grote ecologische schade en zijn de kosten buitenproportioneel. Geld dat je beter kunt besteden aan bijvoorbeeld bibliotheken, scholen, openbaar vervoer, hernieuwbare energie of gezondheid.

Goed doen

Anderen waaronder oud NAi directeur Aaron Betsky roepen architecten juist op hun vaardigheden en kennis ook in dit geval in te zetten. Immers alleen zo kunnen ze goed doen. Zoals een dokter ook het leven van een misdadiger zal proberen te redden, zo zouden architecten gewoon dienen te ontwerpen aan Trump’s muur. Natuurlijk kun je als architect daarvan afzien, maar het is een keuze die kan leiden tot een muur die slechter is, een gevangenis die inhumaner is of een gebouw dat minder duurzaam is.

Symboliek van muren

De vraag is hoe deze keuze uitvalt als je je bedenkt dat een muur tegenwoordig alleen symbolische betekenis heeft. Door de toepassing van slimme (smart) en onzichtbare grensbescherming lijken fysieke muren minder nodig dan ooit. De symboliek van muren is echter groter dan ooit tevoren. Trump omschreef zijn (fysieke) muur tussen de VS als “ondoordringbaar, fysiek, groot, krachtig en mooi.” Adjectieven die volgens Deutinger meer passen bij een monument dan een element van grensbeveiliging. kortom, zou u de esthetisch erfenis van een dictator willen bouwen?

 

 

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels