Blog – Theo van Doesburg in Leiden

blog

Blog – Theo van Doesburg in Leiden

Architectuur

Door Harm Tilman – In 1917 ontwierp kunstenaar Theo van Doesburg met architect Jan Wils een fontein voor het station van Leeuwarden. Dit zogenoemde ‘Monument voor Leeuwarden’ is nu herbouwd in Leiden. De gemeente wil met dit icoon van de Stijl haar reputatie als stad van kunst en wetenschap opschroeven. Maar is ze daar ook in geslaagd?

Theo van Doesburg deed in 1917 samen met architect Jan Wils mee aan de prijsvraag voor de verfraaiing van het stationsplein van Leeuwarden. De bijdrage van Van Doesburg beperkte zich tot het ontwerp van de fontein. Wils en Van Doesburg kregen de tweede prijs, volgens historicus Evert van Straten (in het prachtige ‘Theo van Doesburg. Schilder en architect’ uit 1988) vooral dankzij de inbreng van Wils. De jury onder leiding van Berlage loofde de pleinruimte, maar had kritiek op de fontein: “veeleer gedenkteken, niet goed geplaatst, zonder uitdrukking.”

Monument voor Leeuwarden, 1917, foto van de verloren geraakte maquette, 1919

Monumentale ruimteplastiek

De opdrachtgever wilde een ontwerp voor een plein met een fontein. Van Doesburg lijkt zich niet aan deze opgave te hebben gehouden. Hij wilde juist een monumentale ruimteplastiek zonder enige versiering maken, van een ornamentele fontein gruwde hij. Het ging hem om de toepassing van zijn ruimtelijke doctrine. De plastiek was in zijn ogen ‘volgens dezelfde beginselen gemaakt als mijn schilderwerk.’

Proefopstelling van de replica op de gedroomde locatie: het stationsplein van Leiden

Vierkant in Vierkant

Van het ontwerp van Wils en Van Doesburg zijn de tekeningen verloren gegaan, wat rest zijn twee foto’s van een twee jaar later door Herman Zaalberg uit Zoeterwoude gemaakte maquette. Daarop is te zien dat de rechte blokken zodanig zijn gestapeld dat van de buitenkant naar het midden van laag naar hoog wordt gegaan. De vierkante sokkel is op zijn beurt geplaatst in een vierkant dat is gevormd van bloembakken. Vandaar het motto van het ontwerp: ‘Vierkant in Vierkant’.

De replica wordt voor het grootste deel aan het zicht onttrokken door bomen. Foto Harm Tilman

Gelijkenis met trappaal

Niet lang daarvoor had medestander van het eerste uur Rob van ‘t Hoff een trappaal ontworpen die grote gelijkenis vertoont met Van Doesburgs fontein. Van Hoff nam uit een vierkant van 5×5 kubussen naar boven toe steeds elementen weg, om eveneens te eindigen in een enkele kubus. Verschil is wel, dat Van ‘t Hoff als architect systematischer te werk is gegaan dan kunstenaar Van Doesburg.

Stichting Vierkant in Vierkant heeft zich ingezet voor de realisatie van het Vierkant in het Vierkant in Leiden

Gelijkenis en navolging

Van Doesburg besprak dit ontwerp in het tijdschrift ‘De Stijl’ (jrg. 1, 1918, nr. 6, p 107-108) lovend als “een goed stuk ruimte-plastiek dat de indruk moet maken alsof alle zijden gelijktijdig zijn ontstaan. Zo is bij wijze van spreken het storend verschil tussen voor, achter en opzij opgeheven.” Ongetwijfeld vormde dit ontwerp een enorme inspiratie voor hem. Naar verluid voelde Van ’t Hoff zich ongemakkelijk bij deze navolging (lees: jatwerk) door zijn vriend.

De opbouw van de plastiek in de hoogte. Foto Harm Tilman

Schuil achter bouwhekken

In 2016 werd in de gemeenteraad van Leiden besloten om deze nooit gebouwde plastiek van hun stadgenoot te plaatsen aan de Van Moorssingel. De in 1997 opgerichte stichting ‘Vierkant in Vierkant’ heeft zich jarenlang ingespannen om de plastiek op het stationsplein van Leiden te realiseren, maar dat bleek niet haalbaar te zijn. Het beeld werd afgelopen zaterdag feestelijk geopend, maar blijkt een dag later als ik ga kijken, schuil te gaan achter stevige bouwhekken.

Perifere plek

Niet alleen de wat afgelegen, perifere plek van het beeld valt op; ook het door Van Doesburg ontworpen vierkant van bloembakken waarin de vierkante plastiek is geplaatst, blijkt (vooralsnog?) niet te zijn gerealiseerd. Aan de inrichting van grasveldje is geen aandacht besteed. De hoge bomen die er al stonden, onttrekken de plastiek grotendeels aan het zicht van voorbijgangers. Ik liep er althans twee keer aan voorbij.

Lat hoger

Leiden wil met de replica van Van Doesburgs plastiek een “icoon van De Stijl” binnenhalen en zo haar “positie als internationale stad van kunst en wetenschap” versterken. De intentie is prima, maar de praktijk blijkt weerbarstiger te zijn. Om die status waar te maken, had ze tot het gaatje moeten gaan, ook al betreft het een plastiek. De lat wat betreft architectuur en stedebouw kan in Leiden echt hoger.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels