blog

Blog – Waar was ik deze zomer? Ik bezocht de Documenta

Architectuur

Door Harm Tilman – De Documenta in Kassel geldt als een van de belangrijkste kunstfestivals ter wereld. Hier kun je de geheimen van de moderne kunst ontdekken. In deze editie is ook de drang de wereld te verbeteren een belangrijke impuls. Gaat het een ten koste van het ander?

Blog – Waar was ik deze zomer? Ik bezocht de Documenta

De Documenta in Kassel geldt als een kunstfestival dat niet al te zeer wordt gedicteerd door de wetten van de kunstmarkt. Het wordt één keer in de vijf jaar gehouden en de eerdere keren dat ik er was, heb ik me er prima vermaakt. Het leek me dan ook leuk dit jaar naar Kassel te fietsen, langs de Rijn en de Lippe. Het werd een lange en fysieke reis langs afgedamde rivieren, kaarsrechte kanalen, heel veel kernreactoren, gesloten fabrieken en gebogen lopende mensen.

Wereld verbeteren

Helaas, de voortekenen voor deze Documenta waren niet al te goed. Vrijwel alle kranten in Nederland kraakten het kunstfestival af. Ze oordeelden vrijwel zonder uitzondering dat het getoonde werk ondanks alle morele bedoelingen zeer zwak was. De Documenta14 zou in handen zijn gevallen van een stelletje wereldverbeteraars. Diverse vrienden besloten daarom niet af te reizen naar Kassel. Alleen Trouw raadde aan om ondanks alle kritiek toch te gaan: ‘ga niet uit van wat je gewend bent, vergeet alles wat je weet.’

Kunst handelt

Na lang dralen -neem ik dit of dat mee- had ik het boek ‘In Kassel is niets wat het lijkt’ van Enrique Vila-Matas in mijn fietstas gestoken. Het bleek het ideale boek voor juist deze vakantie te zijn. Vila-Matas vraagt zich af waarom kunst zich verplicht moet bezig houden met vernieuwen: ‘In de kunst wordt niet vernieuwd, dat gebeurt in de industrie. Kunst is niet creatief of vernieuwend. Dat laten we over aan de schoenen-, auto- en luchtvaartsector, het is industrieel jargon. Kunst handelt, en zie je verder maar te redden.’

‘Parthenon van boeken’ van de Argentijnse kunstenares Marta Minujín

Parthenon

Dat geldt zeker voor het ‘Parthenon van boeken’ van de Argentijnse kunstenares Marta Minujín. Deze tempel, precies zo groot als het Parthenon in Athene, is bekleed met boeken die in de loop van de geschiedenis verboden zijn (geweest). Uit een lijst van 70.000 titels kon het publiek vanaf vorig jaar boeken doneren die na afloop weer worden uitgedeeld. Het Parthenon-kunstwerk staat op het Friedrichsplatz, de plek waar in 1933 door de Nazi’s tweeduizend boeken zijn verbrand. Het standpunt zit besloten in die geschiedenis en is niet direct zichtbaar in het kunstwerk.

‘Parthenon van boeken’ van de Argentijnse kunstenares Marta Minujín

Goede kunst

Nu is dat Parthenon buitengewoon indrukwekkend en je kunt het waarderen, ook zonder dat je je in zijn verhaallijn hebt verdiept. Op plaatsen in Documenta14, waar dat niet het geval is, en je eerst ellenlange toelichtingen moet lezen om de politiek-geëngageerde boodschap te pakken te krijgen, heb je al snel de neiging af te haken. Dat neemt niet weg, dat je op de Documenta op heel veel plaatsen gewoon naar kunst kunt kijken. Kunst die gevarieerd is en soms buitengewoon goed.

Het werk van de Griekse architect Dimitri Pikionis op de Acropolis in Athene

Toeschouwer als actieve participant

Hoogtepunt wat mij betreft waren de architectonische installaties in de Documenta Halle, waar het werk en de voorstellingen van de experimentele Amerikaanse danseres en choreograaf Anna Halprin zijn te zien. Halprin staat met haar ‘San Francisco Dancers’ Workshop’ aan de wortel van een beweging in de beeldende kunst uit de jaren 60, die de toeschouwer wil bevrijden en tot actieve participant aan een voorstelling wil maken. Dit vond zijn weerklank in de sociale protesten, burgerbewegingen en bevolkingsparticipatie die in deze tijd beginnen op te komen.

 

 

Partituur voor een dansvoorstelling door Anna Halprin

Open partituren

Anna Halprin organiseerde interactieve voorstellingen waaraan stedelijke situaties ten grondlag lagen en de acteurs duidelijke richtlijnen meer kregen. Aan het optreden lag dus een ‘score’ (partituur) ten grondlag, maar de uitkomst werd open gelaten en ook werd het publiek erbij betrokken. In Kassel zijn een groot aantal van de ‘open partituren’ te zien die als katalysator dienden voor optredens en publieke participatie.

Anna Halprin’s voorstelling ‘Ainimal Ritual’

Cyclisch ontwerpproces

Interessant is de uitwisseling met partner en architect Lawrence Halprin. Lawrence ontwierp in Kentfield, Marina County een dansvloer die bijdroeg aan de danstechnieken die Anna ontwikkelde en die gebaseerd zijn op observatie en oplettendheid. Omgekeerd begint Lawrence stadspleinen te ontwerpen als ‘scores’ die open kinetische reacties proberen te stimuleren. Niet veel later breidde hij dat uit tot een cyclisch, creatief proces dat de basis ging vormen voor zijn gebouwde werk en zijn participatie workshops.

Forecourt Fountain Plaza in Portland, ontworpen door Lawrence Halprin

Bottom-up én top-down

Boeiend is dat dit proces niet alleen participatie in het ontwerpproces mogelijk maakt, maar tegelijkertijd het ontwerp genereert en verrijkt. Het laat zien dat bottom-up initiatieven waarin weinig ruimte is voor professionals, en top-down plannen met in de regel weinig ruimte voor het publiek, elkaar niet hoeven te bijten. Het laat ook zien dat pogingen de wereld te verbeteren en kwalitatief hoogwaardige kunst en architectuur wel degelijk samen kunnen gaan.

Forecourt Fountain Plaza in Portland, ontworpen door Lawrence Halprin

Documenta 14 is nog tot 17 september 2017 in Kassel te zien.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels