blog

Blog – Nederlandse architecten tijdens de oorlog: goed en fout

Architectuur

Door Harm Tilman – Veel Nederlandse architecten waren tijdens de oorlog actief betrokken bij het nationaalsocialisme. Een recent proefschrift laat zien hoe moeilijk het is grenzen te trekken tussen goed en fout. Morele maatstaven verschuiven, maar de keuzes en hiermee verbonden dilemma’s zijn nu niet wezenlijk anders dan toen.

Blog – Nederlandse architecten tijdens de oorlog: goed en fout

Foute architecten tijdens de oorlog, David Keuning brengt ze welsprekend tot leven in zijn boek ‘Nederlandse Bouwkunst en de Nieuwe Orde’ dat afgelopen week verscheen bij Uitgeverij Vantilt uit Nijmegen. Het boek is gebaseerd op de promotie van de schrijver, maar kwam al uit voordat de deze plaats vond. Tal van architecten uit die tijd passeren de revue, de een wat fouter dan de ander. Maar er zijn ook opvallende afwezigen, soms zelfs architecten die volgens hardnekkige geruchten volledig fout zaten tijdens de oorlog. Maar wanneer zat je fout?

Hofplein te Rotterdam, vooroorlogse situatie

Lidmaatschap Kultuurkamer

Neem JJP Oud. Op 1 juni 1942 trad hij toe tot de NL Kultuurkamer. Veel architecten deden dat, de BNA had zijn leden opgeroepen dit te doen. Maar bij de een telt het net wat zwaarder dan bij de ander blijkbaar. Hij was immers de maker van het Monument op de Dam. En volgens architect Michiel Polak zou Oud geen poot hebben uitgestoken toen zijn vader in 1943 zou worden gedeporteerd naar Theresienstadt. Polak beweert ook dat Oud zijn diensten heeft aangeboden aan de toenmalige rijkscommissaris Seys-Inquart. Van dit laatste vond Keuning in zijn wetenschappelijke onderzoek echter geen spoortje bewijs.

Schets van JJP Oud voor Hofplein, 1943

Grenzen tussen goed en fout

Keuning laat zien hoe moeilijk het is grenzen te trekken tussen goed en fout. Want wanneer zat je fout? Als je als architect actief was in de Oostkoloniën van de bezetter? Of wanneer je werkzaam was in de Kultuurkamer? Als Lid van de NSB? Of als wethouder voor diezelfde partij? Als je meewerkte aan een publicatie van de bezetter? Of opdrachten van de bezetter aanvaardde?

Het door JJP Oud ontworpen, nationale monument op de Dam te Amsterdam

Totale mislukking

In de oordelen van de Ereraad die na de Tweede Wereldoorlog was ingesteld om een antwoord op deze vragen te vinden, zaten volop inconsequenties en tegenstrijdigheden. Waar de een mee weg kwam, werd de ander voor veroordeeld.  Bovendien stond de wederopbouw voor de deur en het gevoel overheerste dat niemand daarbij kon worden gemist. Keuning concludeert dat de zuivering onvoldoende was doordacht en eigenlijk een totale mislukking was.

Maria Kerk in Vught, ontwerp A.J. Kropholler, 1933

Geen verband met architectuur

Over het verband tussen de keuzes van een architect en de architectuur die hij maakt, is Keuning expliciet. Volgens hem kun je de architectuur van A.J. Kropholler ten zeerste waarderen en tegelijkertijd zijn nationaal socialistische kompas veroordelen. Hij hanteert hierbij een vergelijkbaar argument als Rob Krier over de architectuur van Albert Speer.

Zeppelin veld, Neurenberg 1938, ontwerp Albert Speer

Architectonische idealen

Ook Krier waardeerde de architectuur van deze nationaalsocialistische architect. Een historische studie van een van Keunings vakbroeders toont echter aan dat in de architectuur van Speer elementen zitten die wel degelijk voortkomen uit diens politieke opvattingen. Een politieke opvatting is niet onschuldig en speelt blijkbaar een rol in de architectonisch idealen die iemand najaagt.

Gouden zaal onder Zeppelin Tribune, ontwerp Albert Speer

Verlies van onschuld

In het tijdperk van de alternatieve feiten wordt architectuur steeds verder ontdaan van haar onschuld. Een recent voorbeeld is de kritiek van de conservatieve Alt-Right beweging in Amerika op de moderne architectuur. Deze laatste zou ‘het domein van een liberale stedelijke elite zijn’ en ‘een synoniem zijn aan onderdrukking’. Dergelijke aanvallen hebben effect. Zo is de bouw van het door Frank Gehry ontworpen Eisenhower Memorial in Washington opgeschort omdat het inhumaan zou zijn en een monument voor het ego van de architect.

Het Eisenhower Memorial in Washington door Frank Gehry ligt in Amerika zwaar onder vuur

Relevantie architectuur

De laatste jaren is vaak geklaagd over de marginale rol die architectuur is gaan spelen. Dit lijkt voorbij te zijn, zij het op een manier die niemand had verwacht. Ze roept nieuwe vragen op, waarbij de dilemma’s van alle tijden lijken te zijn. Bijvoorbeeld: kun je de opvattingen van Donald Trump veroordelen maar wel een muur voor hem bouwen langs de grens met Mexico? Volstaat het dat het een mooie muur is, of moet je ook afwegen dat ze een rol speelt in een politiek programma dat je al dan niet verfoeit. Architectuur wordt opnieuw relevant, echter wellicht niet op de manier die je had gehoopt.

De paarse muur van het Mexicaanse architectenbureau Estudio 3.14 uit Guadalajara heeft een lengte  van 1954 mijl en doet tevens dienst als gevangenis.

 

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels