blog

Blog – Alternatieve feiten, Ibsen en de architectuur

Architectuur

Door Harm Tilman – Het tijdperk waarin alles draait om die ene waarheid lijkt voorbij te zijn. Als we Trump’s huidige adviseur Kellyanne Conway mogen geloven draait alles nu om alternatieve feiten. In ‘Crashtest Ibsen’ staan acteurs niet langer aan de zijlijn. Maar hoe is dat in de architectuur?

Blog – Alternatieve feiten, Ibsen en de architectuur

In de samenleving legt de invloed van objectieve feiten het in de publieke opinie af tegen claims op emoties en persoonlijke ideeën. Niet alleen in het Amerika van Donald Trump maar ook dichter bij huis wordt de publieke opinie gevoed door ideeën die nauwelijks of maar ten dele zijn gebaseerd op feiten.

Kellyanne Conway’s uitspraken over alternatieve feiten leiden tot een reeks berichten en beelden in alle media

Werken met alternatieve feiten

Het verhalen vertellen lijkt het te hebben gewonnen van het onthullen van de waarheid. Ondernemingen en instellingen worden in toenemende mate bevolkt door schrijvers die weten hoe je verhalen moet maken en hoe je met alternatieve feiten (lees: verschillende waarheden) kunt werken.

Affiche tentoonstelling Les Immatériaux, arijs 1985

Postmoderne conditie

De omstandigheden waarin het vertellen van verhalen als opportuun wordt gezien, begonnen voor het eerst in de literatuur een rol te spelen en werden daar beschreven als de postmoderne conditie. Dit werd al snel in andere vakgebieden opgepakt. Het meest bondig deed de Franse filosoof Jean-Francois Lyotard dat in het boekje ‘La condition postmoderne’ en op de tentoonstelling Les Immateriaux in Beaubourg.

Impressie van de tentoonstelling Les Immatériaux, Parijs 1985

Charles Jencks

Niet veel later kreeg in de architectuur deze postmoderniteit navolging. De Engelse architectuurcriticus Charles Jencks bracht deze ontwikkeling in kaart middels verschillende boeken en artikelen. In de eerste editie van het zeer succesvolle boek ‘The language of post-modern architecture’ vergelijkt Jencks bijvoorbeeld de kapel van Ronchamp door Le Corbusier met een woord dat je bent vergeten, maar op het puntje van je tong ligt.

Cover van de eerste editie van Jencks’ boek over Post-Moderne Architectuur

Fantasievolle beschrijvingen

Veel architectuur uit die jaren is niet denkbaar zonder deze culturele ontwikkeling in beschouwing te nemen. Ze heeft duidelijk de bewondering gevoed voor bouwwerken die tot fantasievolle beschrijvingen inspireren.

Cover van de vijfde editie van Jencks’ boek over Post-Moderne Architectuur

Stedebouwkundige verhalen

Ook de geschiedenis van de moderne architectuur en stedebouw kwam er door in een ander daglicht te staan. Zo reconstrueerde de Italiaanse stedebouwkundige Bernardo Secchi de verhalen die in de stedebouw van de 19de/20de eeuw werden verteld. Wat bleek? Alle plannen en manifesten vertelden eerst het verhaal hoe de wereld langzaam naar de kloten ging, om vervolgens met voorstellen te komen waarin een schitterende toekomst werd voor-geschilderd.

La Ville Radieuse van Le Corbusier verving de chaotische industriestad van de negentiende eeuw

Afnemend vertrouwen in fictie

Is nu dan alles fictie geworden? Het heeft er veel van weg, maar wel met als paradoxaal effect dat het vertrouwen in fictie aan het afnemen is. Het komt nu veel meer aan op handelen en op praktijk. Fictie alleen is niet meer voldoende.

Decoratieve huisschilders

Het opmerkelijke is dat architectuurcriticus Umberto Barbieri in zijn zeer kritische, in Vrij Nederland van 25 maart 1978 verschenen bespreking van Jenks’ toen net verschenen boek, dan al op deze ontwikkeling vooruit lijkt te lopen. Barbieri fileert het boek en besluit met de strekking van het boek: ‘De architectuur hoeft niet meer een antwoord te zijn op en een stimulans tot culturele, politieke en maatschappelijke ontwikkelingen, maar dient zich te beperken tot het decoreren van het toneel van het kleinburgerlijke leven. Als dat zo is, kunnen architecten maar beter tot decoratieve huisschilders worden omgeschoold.’

Leon Krier kan prachtig tekenen en omschreef zichzelf als papieren tijger.

Wachten aan de zijlijn

In de voorstelling ‘Crashtest Ibsen: Pijler van de Samenleving’ die Moeremans & Ons en Toneelgroep Oostpool op theaterfestival Oerol in Terschelling speelde, zie je dat terug. De personages in dit toneelstuk blijven niet langer aan de zijlijn staan wachten totdat ze hun door de schrijver Henrik Ibsen bedachte tekst mogen uitspreken, maar gaan zelf ook handelen.

Voorstelling ‘Crashtest Ibsen: Pijler van de Samenleving’ door Moeremans & Ons en Toneelgroep Oostpool op theaterfestival Oerol in Terschelling Foto Sanne Peper

Constructieve voorstellen

De suggestie van deze boeiende voorstelling, ‘misschien wel de beste die op Oerol was te zien’, is dat je de fictie kunt aansturen door wat je doet: door na te denken en te handelen. De verhouding tussen fictie en feit, tussen concept en praktijk draait daarmee om. Alleen een kritische analyse is niet genoeg, we zullen met constructieve voorstellen moeten komen als we de wereld willen redden.

Cover van de Architect, met vlnr Hans van der Heijden, Job Floris, Jan Peter Wingender en Floris Cornelisse

Piraeus groep

Ook in de architectuur treedt dit op. Architecten kunnen zich niet langer meer beperken tot het maken van beelden die tot fantasievolle besprekingen aanleidingen geven. Vorig jaar berichtte  de Architect al over een steeds bredere onderstroom die zich begint af te tekenen in de architectuur en inmiddels is uitgegroeid tot de zogenoemde Piraeus groep. Voor deze groep is het ontwerp niet langer een autonome activiteit gericht op het maken van beelden en vertellen van verhalen.

Geurst & Schulze, transformatie van het Wijnhavenkwartier, Den Haag

Effectief in praktische zin

De Piraeus wil laten zien waar de unieke vaardigheden van architecten liggen en in welke zaken zij in praktische zin effectief zijn. Zowel stad als bouwen zijn sterk veranderd. Inzet is de inbedding van het ontwerpwerk in een bredere bouwcultuur. De architect als ‘decoratieve huisschilder’ (nogmaals Barbieri) is hiermee verder weg dan ooit.

Reageer op dit artikel