blog

Blog – Transformatie zaak voor nieuwe architect

Architectuur

Door Harm Tilman – RCR Arquitectos krijgt dit jaar de prestigieuze Pritzkerprijs. Wie, zul je zeggen? Eerlijk gezegd ken ik dit architectentrio uit Catalonië nauwelijks. Ik heb wel eens een special van El Croquis met hun werk doorgebladerd, en een jaar of tien geleden bezocht ik een bibliotheek die ze in Barcelona hadden gemaakt. Een mooi gebouw, dat wel, met prachtige binnentuinen en industriële corridors. Maar ook een gebouw dat veraf stond van de opgaven die destijds in Nederland aan de orde waren.

Blog – Transformatie zaak voor nieuwe architect

RCR Arquitectes, Sant Antoni – Joan Oliver Bibliotheek, Barcelona 2007, schets, ligging in stadsgrid

Architectuur is in rap tempo aan het veranderen. De tijd van beroemde architecten die in hun eentje bergen leken te verplaatsen, komt achter ons te liggen. De terechte toekenning van de Pritzker aan RCR is zo bezien een teken des tijds. Tegelijkertijd en paradoxaal lijken architecten hun plek terug te winnen in het ontwerp- en bouwproces. Waren architecten tot voor kort bij veel opdrachten veroordeeld tot ontwerptekeningen en esthetische controle, nu zijn ze plotseling weer ‘in the lead’. In Nederland zien we deze ontwikkeling ook terug, de Haarlemse koepelgevangenis is een goed voorbeeld.

RCR Arquitectes, Sant Antoni – Joan Oliver Bibliotheek, Barcelona 2007, schets, opzet bibliotheek

Koepelgevangenis

Iedereen die wel eens in Haarlem is geweest met de trein of met de auto, kent de koepelgevangenis. Deze staat leeg en zou binnenkort door het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) te koop worden aangeboden. Voordat het zo ver was, nam een groep Haarlemmers, waaronder de architecten Thijs Asselbergs en Andree van Stigt, verenigd in de Stichting Panopticon, het initiatief om in deze gevangenis een University College te vestigen. Zij verzocht de gemeente het complex aan te kopen en vervolgens aan hen door te verkopen.

Koepelgevangenis uit lucht Bron RVB

Grondverkoop

Na een nachtelijke stemming in de Haarlemse gemeenteraad waarbij de stemmen staakten, besloot het College van B&W het complex voor 6,4 miljoen aan te kopen en direct daarna voor hetzelfde bedrag door te verkopen aan de Stichting Panopticon. De laatste wil naast een University College, ook een conservatorium, een short stay hotel en een restaurant, alsmede ateliers voor start-ups en studentenwoningen in het complex vestigen.

Koepelgevangenis gezien vanaf de straat Bron RVB

Architect als ontwikkelaar

Je kunt het beschouwen als een sterk staaltje projectontwikkeling, waarbij architecten niet alleen concrete plannen maken, maar deze in teamverband ook doorrekenen en vervolgens zelf de financiering regelen. Met behulp van niet nader genoemde beleggers is de particuliere stichting in staat de vereiste investeringen in het complex te doen.

Gezicht vanaf Koepelgevangenis op stad Bron RVB

Risico’s

De Stichting loopt daarbij de nodige risico’s. De mogelijke asbest sanering van dit gebouw is volledig voor rekening van de koper. Ook is de komst van het University College nog allerminst zeker. De UvA die aanvankelijk had toegezegd trok zich vorig najaar plotseling terug. Op dit moment is de Stichting in onderhandeling met Vrije Universiteit en Open Universiteit. Tegen de zomer moeten de contracten zijn getekend. Gebeurt dat niet, dan zal de Stichting het complex moeten teruggeven aan de gemeente die het dan aan een ander zal verkopen.

Thijs Asselbergs ism Anne Snijders, project Koepelcomplex Haarlem

Publieke gebouw

Thijs Asselbergs rekent voor: het koepelcomplex is tussen de 20 en 25 duizend m2, daarvan mag je op basis van de gestelde eisen 80% wonen en 20% maatschappelijke bestemmingen realiseren. De stichting maakt echter 50% maatschappelijke bestemmingen en 50% wonen. Met de opbrengsten van de laatste kan het grootste deel van het complex worden gefinancierd. De maatschappelijke betekenis van dit volledig particuliere initiatief is dus groot.

Thijs Asselbergs ism Anne Snijders, project Koepelcomplex Haarlem

Stedelijke betekenis

Bovendien is ze de drager van de gebiedsontwikkeling aan de oostkant van Haarlem. Van een grotendeels afgesloten stadsdeel wordt ze getransformeerd tot een open stedelijk gebied. Mede daardoor is door de stichting voor het plan een groot draagvlak in de buurt en de stad verworven.

Thijs Asselbergs ism Anne Snijders, project Koepelcomplex Haarlem

Master builder

Het ontwerp is getekend door Thijs Asselbergs ism Anne Snijders, terwijl Andree van Stigt de renovatie van de koepel voor zijn rekening neemt. Ruimtelijk en functioneel heeft de architect volledig de leiding. Hij neemt echter ook medeverantwoordelijkheid voor budgettering en programma. De architect komt hier zoetjes aan weer in de positie van de ‘master builder’ die in alle facetten van de projectontwikkeling participeert en zo in staat is kwaliteit te maken.

Thijs Asselbergs ism Anne Snijders, project Koepelcomplex Haarlem

Nieuwe architect

Asselbergs zelf heeft dit tot speerpunt gemaakt in zijn energieke campagne voor de ‘nieuwe architect’. Deze figuur is volgens hem niet een autonome ontwerper, maar een architect die afhankelijk is van budgettering en programma. Hij houdt zich niet alleen bezig met de ruimtelijke vertaling ervan, maar participeert ook in deze activiteiten. Op deze grond is het Asselbergs droom om de Archiprix dit voorjaar uit te reiken in de leegstaande koepel.

Interieur van koepelgevangenis Bron RVB

Kwaliteit

Kwaliteit krijgt een nieuw invulling. Asselbergs: ‘Kwaliteit is een uitstekend evenwicht tussen programma, financiële investering en ruimte. Ruimte, gebruik en geld dienen goed met elkaar in balans te zijn. En dan ook nog de context versterken’. Op deze manier zijn we weer terug bij de drie principes die de Romeinse architect Vitrivius ooit zijn vakgenoten voorhield. Wie zei ook weer dat architectuur een oude wetenschap is?

RCR Arquitectes, Sant Antoni – Joan Oliver Bibliotheek, Barcelona 2007, ligging bibliotheek in bouwblok

Omkering

De tijd dat architecten in het bouwproces werden weggedrukt, lijkt opeens ver achter ons te liggen. Achter het Haarlemse initiatief zitten gedrevenheid en de wil om dit project als voorbeeld te gebruiken hoe het wel kan. De tijd is blijkbaar rijp aan het worden voor architecten die bereid zijn om verantwoordelijkheden te delen, kansen te grijpen en plannen te maken.

RCR Arquitectes, Sant Antoni – Joan Oliver Bibliotheek, Barcelona 2007, begane grond

Globaal en lokaal

De omkering die in Haarlem plaats vindt, is deel van een beweging die architectuur weer een centrale plek in het bouwproces bezorgt. Ook de toekenning van de Pritzker aan RCR past in dit beeld. Niet voor niets heeft dit bureau zaken als samenwerking, visie en gedeelde verantwoordelijkheid hoog in haar vaandel staan. Precies ook de kwaliteiten die in Haarlem de doorslag geven en die leiden tot gebouwen en plekken die niet alleen globaal maar ook lokaal grote betekenis hebben .

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels