blog

Blog – Van productontwerper tot systeemhervormer: nieuwe rol ontwerper

Architectuur

Door Harm Tilman – Ontwerpers dromen ervan de wereld te transformeren door de kracht van hun ideeën en handelingen. Op ‘Change the System’ in Rotterdam doen ze dit door onomkeerbare veranderingen voor te stellen, de publieke perceptie te beïnvloeden of praktische oplossingen te bieden. De controverse lijken ze daarbij over het hoofd te zien.

Blog – Van productontwerper tot systeemhervormer: nieuwe rol ontwerper

Dit jaar is het precies honderd jaar geleden dat de Franse kunstenaar Marcel Duchamp een met R. Mutt gesigneerde toiletpot instuurde voor een tentoonstelling van de Society of Independent Artists in New York City. De inzending werd prompt geweigerd en Duchamp zette de kunstwereld op een onnavolgbare manier te kakken. Deze zou daarna nooit meer dezelfde zijn.

Marcel Duchamp, The Fountain, 2017

Gouden toiletpot

Vorig jaar berichtten de kranten dat in het Guggenheim Museum in New York een toilet van 18 karaats goud zou worden geplaatst, een ontwerp van de Italiaanse kunstenaar Maurizio Cattelan. Verschil met Duchamps’s ‘Fountain’ is dat het niet alleen een kunstwerk is, maar dat bezoekers er ook echt plaats op kunnen nemen. Zo zouden ze als ze hun behoefte doen, deelgenoot worden van Cattelan’s weinig subtiele commentaar op de obscene prijzen die in de kunstwereld worden betaald.

Maurizo Cattelan, America, 2016

Belachelijk en fascinerend tegelijkertijd

Beide kunstwerken laten zich lezen als een kritiek op het op dat moment geldende kunstsysteem. Maar tegelijkertijd zijn het fascinerende beelden. We vinden het belachelijk dat 400 miljoen wordt betaald voor een Da Vinci, maar zijn tegelijkertijd wel nieuwsgierig naar het beeld van de schilder.

Met Boijmans Wassalon probeert ontwerper Manon van Hoeckel ruimte te maken voor onverwachte ontmoetingen en gesprekken Foto Harm Tilman

Draaiende wasmachine

Op de boeiende ontwerptentoonstelling ‘Change The System’ die nog tot half januari 2018 is te zien in Museum Boijmans te Rotterdam, staat een draaiende wasmachine, een ontwerp van Manon van Hoeckel. Zij hoopt op deze manier ruimte te creëren voor onverwachte gesprekken in het museum tussen mensen die hier hun was komen doen. Ook dit ontwerp is een commentaar op ons huidige leefsysteem. Maar wat vertelt het ons verder?

Positieve agenda

Het lijkt voor de hand te liggen dat als een land ingrijpende veranderingen ondergaat, je deze eerst probeert te begrijpen en dan gaat werken aan een positieve agenda. Systeewww.googlemveranderaars zijn mensen die de wereld transformeren met de kracht van hun ideeën en handelingen. Dat kan door onomkeerbare veranderingen te entameren, door de publieke perceptie te beïnvloeden of door met praktische oplossingen te komen.

Conflict is een van de noemers waaronder in Rotterdam werk van een nieuwe generaties ontwerpers wordt getoond

Slimmer systemen

Dat is precies wat ‘Change The System’ beoogt te doen. Op de tentoonstelling ligt de focus op de ontwikkeling van slimme systemen. Het zijn immers roerige tijden, aldus samensteller Annemartine van Kesteren, je zult nu moeten beslissen hoe de toekomst er uit gaat zien. Ontwerpers kunnen daarbij behulpzaam zijn. Zij dromen immers niet alleen van een betere toekomst maar dragen er ook aan bij.

Schaarste is een ander thema dat in het werk van een nieuwe generatie ontwerpers een belangrijke rol speelt

Streven naar verandering

De op de tentoonstelling samengebrachte ontwerpers maken geen objecten meer, maar vooral dingen. Ze leggen geen eer in met het ontwerp van bijvoorbeeld een mooie lamp of sofa, maar streven naar systeemveranderingen. Daar valt best wat voor te zeggen in tijden van nepnieuws en alternatieve feiten. Ook kunnen op basis van feiten en visies nieuwe uitdagingen opduiken.

De tentoonstelling Change the System is samengesteld door curator Annemartine van Kesteren

Ontmoetingsplekken

Met haar wasmachineproject reageert Van Hoeckel op het verdwijnen van fysieke ontmoetingsplekken. Vroeger kwamen mensen elkaar tegen bij een bank, op het postkantoor of in een winkel. Tegenwoordig laten we onze boodschappen thuis bezorgen en regelen we onze bankzaken vanuit huis. Maar in de wasserette raken mensen met elkaar in gesprek, merkte Van Hoeckel. Van daaruit was het een kleine stap naar een draaiende wasmachine in het museum.

Boijmans Wassalon als ultieme wachtplek

3D Platform

Op de tentoonstelling wordt op meer plekken van bezoekers een actieve houding verwacht. Zo werken de ontwerpers Eric Klarenbeek en Maartje Dros aan een platform waarbij iedereen overal 3D objecten kan printen met biologisch afbreekbare materialen. De ontwerpers werken hiervoor aan een 3D printtechniek met levende schimmels.  Op de tentoonstelling willen ze met algen uit de museumvijver een replica van een stuk uit de collectie printen.

Eric Klarenbeek en Maartje Dros werken aan 3D printtechnieken met levende materialen

Mensbeeld van 50 centimeter

Verderop gaat ontwerper Arne Hendriks met het publiek op zoek naar een ‘mensbeeld van 50 centimeter’. Volgens Hendriks zouden we met een gemiddelde lichaamslengte van vijftig centimeter slechts vijf procent nodig hebben van wat we nu aan energie, voedsel en grondstoffen verbruiken. Samen met zijn publiek probeert hij uit te komen op een alternatief economisch model.

Om de toekomst echt veilig te stellen, zou de mens volgens Arne Hendriks moeten krimpen tot 50 centimeter

Veel te doen, weinig te zien

In Boijmans is dus veel te doen, maar weinig te zien. De meeste ontwerpers zijn ervan overtuigd dat zij om iets teweeg te brengen helemaal niet iets fysieks hoeven te ontwerpen. Het sociale proces is belangrijker dan het eindproduct. Wie mooie dingen verwacht te zien, komt dan ook grotendeels bedrogen uit.

Change the System in museum Boijmans, 2017

Recycling van textiel

Maar er zijn ook uitzonderingen hierop. In het project Fibre Market onderzoekt Christien Meinderstma de mogelijkheden om textiel te recyclen. Meinderstma haalt textiel geduldig uit elkaar en weeft de gesorteerde draden tot fraaie nieuwe tweedstoffen. Ook combineert ze vlasvezels met biologisch afbreekbaar polymeer en ontwerpt ze met dit materiaal nieuwe stoelen.

Christien Meindertsma onderzoekt de mogelijkheden die het recycleren van textiel biedt

Opwarming van de aarde

Minstens zo interessant zijn de ontwerpen van de Amsterdamse architect Jolan van der Wiel. Van der Wiel stelt dat je de gevolgen van de opwarming van de aarde niet moet tegengaan, maar beter kunt omarmen. In zijn lab onderzoekt hij op welke manieren water praktisch en esthetisch van waarde kan zijn. In een wand vangt hij het water met behulp van duizenden schelpen op. Daarnaast is een bank te zien die het water opvangt en het opslaat voor drogere tijden.

Tropic Waterbench is het antwoord van Jólan van der Wiel op de klimaatverandering en de opwarming van de aarde

Tropic Waterfall door Jólan van der Wiel

Controverse

Toch is het beeld dat van Change the System blijft hangen, vooral dat van een generatie ontwerpers, die zich liever buigt over maatschappelijke problemen dan gelikte loungestoelen. Opmerkelijk is wel dat ze hierbij voor het grootste deel voorbij gaan aan het controversiële karakter van de problemen die ze aansnijden. De controverse is opvallend afwezig op de tentoonstelling. Dat er geen objecten meer worden gemaakt valt te begrijpen. Maar hoe je de dingen in hun complexiteit kunt ontwerpen is een nog niet helemaal beantwoorde vraag.

Innovaties

Dat lijkt ook het verhaal te zijn van de vaas ‘Deepwater’ van Studio Wieki Somers. In deze vaas drijft op het water een enorme laag zwarte olie, een verwijzing naar de olieramp met het boorplatform Deepwater Horizon in 2010. De vaas toont de conflicterende waarden van de grondstoffen olie en water. Van dergelijke innovaties die de controversiële aard der dingen bloot leggen, zullen er meer moeten komen, willen de systemen echt veranderen.

Studio Wieki Somers, Deepwater, 2016

 

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels