blog

Blog – Veld Volume en vrijheid. Deel 1: Wat leren we van het grid?

Architectuur

Tot nu toe heb ik me nooit uitgelaten over hoe te ontwerpen. Dat was ook niet nodig waar het ging om functionaliteit, beleving of verborgen boodschappen. Elke vormgever kan daarmee aan het werk gaan. Maar schrijvend over stedenbouwkundige kwaliteiten, zoals houvast bij ruimtelijke en sociale oriëntatie, voorzieningen voor ‘terloopse contacten’ of het onderscheid tussen een centrale en een perifere ontsluiting, bekroop me het gevoel dat hier meer nodig was!

Blog – Veld Volume en vrijheid. Deel 1: Wat leren we van het grid?

De huidige stedenbouwkundige praktijk
Stedenbouwers refereren wel aan beroemdheden als Jane Jacobs, Jan Gehl of William H. Whyte, maar de bijdragen van deze grote namen lijken in een gat te vallen. Het is alsof zij niet meer beschikken over een referentiekader, over een theorie. Ik weet het, daar moet je lef voor hebben, na het debacle van de modernistische stedenbouw, na de woonervendoolhoven en na alle historiserend jatwerk. Stedenbouwers die zich hier verre van houden zijn prijzenswaardig, maar kun je zeggen dat hun werk daardoor ook hout snijdt? Op grond van waarvan pakken zij stedelijke ontwerpopgaven aan?       

Het grid en een noodoplossing
Een bekende en beproefde methode is: ga uit van een grid. Een eenvoudige structuur die veel vrijheden biedt: aan stedelijke de ontwerpers zelf, aan de architecten die na hen komen en aan iedereen die de stad bewoont en gebruikt. Maar gaat dat altijd goed?

Een voorbeeld uit San Francisco waar een grid over een heuvellandschap werd geprojecteerd. Wie in San Francisco wel eens een auto heeft bestuurd, weet hoe lastig de steile wegen zijn die zo zijn ontstaan. Bijvoorbeeld: als je een heuvel oprijdend en je bij een kruising komt, kun je door de omhoogstekende motorkap van de eigen auto nauwelijks zien of er zich op deze kruising mensen bevinden of auto’s en of er van rechts verkeer in aantocht is!

 
Lombardstreet in San Francisco

Door de rücksichtloze toepassing van het grid is op één plek een straat zo steil geworden dat men er haarspeldbochten in heeft moeten aanbrengen: de Lombardstreet. In deze stad bleek de gridstructuur toch te rigide. Waardoor op één plek zelfs moest worden overgegaan tot een noodoplossing. Of bestempelen we de haarspeldbochten als een creatieve oplossing?

Het grid, dynamiet en rechters
Voor Manhatten was in het begin van de 19e eeuw door John Randel Jr. een stedenbouwkundig plan gemaakt, ook met een gridstructuur, het zogenaamde ‘Commisionars Plan’.  


Het Commissioners Plan

In 1811 werd met de aanleg begonnen. De voorgestelde straten liepen dwars door verschillende landschaps-soorten (rotspartijen en moerassen) en dwars over eigendomsgrenzen van landeigenaren, zoals op onderstaande illustratie te zien is. Zo moest het grid worden gerealiseerd met dynamiet, ‘land fills’ en gerechtelijke procedures. Hier hoeven we ons niet af te vragen of dit noodoplossingen waren of creatieve oplossingen… 


Het grid doorsnijdt hoogtelijnen (grijs) en eigendomsgrenzen (oranje)

De steile straten in San Francisco en de haarspeldbochten in Lombardstreet; de dynamiet, het excessieve grondwerk en de rechter in Manhatten, kunnen we als bewijs aanvoeren dat het grid niet voldoet, maar voorstanders zullen deze bezwaren afdoen als incidenten, die geen afbreuk doen aan het grid, en zo kunnen we in een discussie belanden tussen voor en tegenstanders van het grid.

Een andere eenvoudige structuur?
Maar laten we dit strijdperk op tijd verlaten en verder gaan met het idee dat het grid laat zien dat het mogelijk is om uit te gaan van een eenvoudige stedenbouwkundig structuur. En dan te zoeken naar een structuur die zo flexibel is dat zij eerder leidt tot creatieve oplossingen dan tot noodoplossingen.

Een structuur ook waar de in het begin van deze episode aangegeven stedenbouwkundige kwaliteiten een plaats kunnen vinden: houvast ten behoeve van ruimtelijke en sociale oriëntatie, voorzieningen voor ‘terloopse contacten’ alsmede een centrale en een perifere ontsluiting. Hierover meer in de volgende episode.

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels