blog

Blog – Twijfelen om het zeker te weten

Architectuur

Wandelend door Rotterdam vertelde een vriend dat hij twijfelde of zijn keuze voor architectuur wel de juiste was. Het lijkt een bij veel architectuurstudenten regelmatig terugkerende onzekerheid: is architectuur wel de goede taal om mijn ideeën in uit te drukken? Het is twijfel om het zeker te weten: de twijfel lokt kritische reflectie uit, waardoor je op zoek gaat naar argumenten om het betwijfelde weer voor even zeker te stellen.

Blog – Twijfelen om het zeker te weten

 

Het lezen van Milan Kundera’s Verraden Testamenten bracht bij mij deze al te bekende twijfel teweeg. De essaybundel gaat over de kunst van de roman. Kundera herschrijft erin de geschiedenis van de roman, analyseert haar oorsprong in humor, en beschouwt haar wijsheid. Zijn these die als een rode draad door het boek loopt, stelt dat het verkeerd is om een kunstwerk te duiden in termen van politiek. De geschiedenis van de roman en de Geschiedenis van de mensheid staan volgens Kundera los van elkaar. In de Geschiedenis vindt de mens zich terug zonder er invloed op te hebben; de geschiedenis van de roman wordt geboren uit de vrijheid van de mens om te scheppen.

Politieke idealen
“Ik heb altijd een diepe, hevige afschuw gehad van degenen die in een kunstwerk een standpunt (hetzij politiek, filosofisch, religieus etc.) willen vinden, in plaats van er te zoeken naar een intentie om te kennen, om te begrijpen, om vat te krijgen op dit of dat aspect van de werkelijkheid.”, schrijft hij op pagina 92. En daar zat ik dan, te vertellen dat ik architectuur een verstening vond van politieke idealen. Met het door mij zo geliefde werk van Kundera lijnrecht tegenover me. Een aantal vragen diende zich aan: is architectuur inderdaad vergelijkbaar met de kunst van de roman, en zou ik een gebouw louter in de context van de kunst van de architectuur moeten waarderen? Wat bracht Kundera tot zijn afkeer van het begrijpen van kunst als een standpunt? Is architectuur te begrijpen als kunstwerk?


Milan Kundera door Filsd

Geschiedenis van het kunstwerk
Kundera schrijft zelf (pagina 23) “Volgens mij kunnen de grote werken alleen maar geboren worden binnen de geschiedenis van hun kunst en deelnemend aan die geschiedenis. Alleen binnen die geschiedenis kan men begrijpen wat nieuw is en wat herhalingsoefening, wat een ontdekking is en wat imitatie, anders gezegd: Alleen binnen de geschiedenis kan een werk bestaan als een waarde die men kan onderscheiden en waarderen.” Let wel: dit gaat om de geschiedenis van het kunstwerk, niet om de Geschiedenis van de mensheid. Het lijkt me legitiem om te stellen dat ook nieuwe architectuur zich verhoudt tot de geschiedenis van de architectuur. Alleen in die geschiedenis kunnen we de waarden vaststellen waarmee we een gebouw beoordelen. Bij de gratie van de architectuurgeschiedenis kan de architectuurkritiek bestaan.

Tegelijkertijd lijkt me het waarderen van architectuur binnen de architectuurgeschiedenis niet in strijd met het begrijpen van kunst en architectuur in een politieke context. Dat geldt nog meer bij architectuur dan bij andere kunstvormen: architectuur dient immers een functie en is niet zozeer een reflectie van een samenleving als wel de locatie of het decor ervan. In de woorden van Christophe van Gerrewey over Geert Bekaert is “architectuur een grondlaag, een bezield decor, een aanwezigheid die aan andere menselijke bezigheden voorafgaat”, en daarmee verschilt het van andere vormen van kunst zoals de roman.

Uitzichten en inzichten
Kundera’s afkeer van het begrijpen van kunst als resultaat van de Geschiedenis lijkt voort te komen uit zijn ervaringen met het communisme. In 1975 ontvluchtte hij het communisme door naar Frankrijk te gaan. Waar het maken van kunst voor hem gaat over vrijheid van scheppen, werd kunst in de Sovjetunie gereduceerd tot propagandamiddel. Paradoxaal: zijn afkeer van kunst als politieke reactie lijkt zelf een politieke reactie te zijn.

We moeten architectuur en kunst niet dood analyseren door het enkel te begrijpen als standpunt. In tegendeel: we kunnen kunst en architectuur op vele manieren begrijpen: zowel binnen haar eigen geschiedenis, als binnen de Geschiedenis (die we volgens mij óók zelf beïnvloeden). Kunst en architectuur kunnen nieuwe uitzichten en inzichten bieden. Het begrijpen ervan in de maatschappelijke context kan daarmee juist veel waarde hebben. Gelukkig: ik weet het weer even zeker. 

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels