blog

Blog – Reparateurs van de stad

Architectuur

Op zoek naar concrete voorbeelden van wat architectuur is en zou moeten zijn, ging ik op bezoek bij een van mijn vroegere docenten bij Van Schagen Architecten in Rotterdam. Hij nodigde me uit om van gedachten te wisselen naar aanleiding van mijn eerste column. Het bureau houdt zich onder meer bezig met het herbestemmen en transformeren van de modernistische woningvoorraad uit de jaren 60. We spraken over wat architectuur kan betekenen voor de stad en haar bewoners. Ik droomde verder: misschien zijn de ‘chirurgische ingrepen’ die ze in het stedelijk weefsel uitvoeren, gezamenlijk wel deel van een nieuw, utopisch narratief?

Blog – Reparateurs van de stad

Utopisch denken is namelijk terug. Waar het woord utopie sinds de jaren 70 symbool stond voor onrealistische ideeën die uiteindelijk zouden uitmonden in een totalitaire dystopie, lijkt het begrip nu weer in opkomst. Zo organiseerde Tent eind juli een tentoonstelling over Rotterdamse utopieën, lieten het Cobramuseum en het Gemeentemuseum in een dubbeltentoonstellingen de New Babylonische plannen van Constant zien, en in het Thomas More-jaar 2016 zie ik haast elke week wel een interview over zijn Utopia. Blijkbaar hebben we weer ideeën nodig die verder reiken dan de samenleving van nu. 

De vraag wat de notie utopie op dit moment kan betekenen, was het onderwerp van een programma dat eind augustus werd georganiseerd door het Vlaams Architectuurinstituut op de Biënnale van Venetië. In de workshop Utopia in a Finite World bedachten zo’n 50 architectuurstudenten uit verschillende landen visies voor een utopie die niet langer altijd ver weg is, maar juist dichtbij. In plaats van nieuwe niet-plaatsen te bedenken, kunnen we met utopische vergezichten onze eigen leefomgeving verbeteren.   

 
Utopische gedachte voor Venetië – resultaat Summer school Utopia in a Finite World (Foto: Catherine Koekoek)  

Het utopische narratief hoeft dus niet langer een blauwdruk voor een volledige ideale samenleving te zijn. Dat was ook nooit de bedoeling van het oorspronkelijke boek Utopia van More uit 1516, stelt filosoof Hans Achterhuis. In plaats van het boek te lezen als serieus voorstel moeten we het zien als vrolijke maatschappijkritiek. De utopische gedachtes van More kunnen ons inspireren tot nieuwe idealen. Een utopie geeft ons uitzicht op een toekomst die buiten het bereik ligt van onze huidige maatschappij – en dat is nu juist haar kracht. 

Die huidige maatschappij kan immers wel wat verandering gebruiken. In deze warme herfst vol verkiezingsdebatten zijn klimaatverandering, migratie en identiteit aan de orde van de dag. Die begrippen klinken abstract, maar manifesteren zich uiteindelijk ruimtelijk in de stad. 

Al heeft architectuur noch stedenbouw de kracht om de grote problemen van onze tijd (die zo urgent zijn dat een vriendin laatst zei ‘als je het dáár niet over hebt, waar heb je het dan over?’) volledig op te lossen, ze kan misschien wel haar steentje bijdragen door het dagelijks leven een beetje te vergemakkelijken. Veel gebouwen zijn alledaags en dienstbaar, en kunnen, mits goed gemaakt, een betekenisvolle pauze creëren in de drukte van het dagelijkse leven. 

 
Klussen aan de Klarenstraat (Foto: Rufus de Vries)

De architectuur van Van Schagen Architecten doet precies dat. Zij repareren de problemen die de modernisten achterlieten: ze verzachten de landing van een blok in zijn omgeving, openen de plint van een portiekflat, besteden aandacht aan de entree. De alledaagse overgang van privé naar openbaar en andersom wordt zo verlicht. 

Op weg terug van mijn bezoek aan Rotterdam roep ik ‘het wordt mooi!’ naar de stratenmakers die de stoep betegelden met klinkers in visgraatverband. ‘Jij ook!’ roepen ze terug. Zoals een stratenmaker het stationsgebied van Delft steeds beter beloopbaar maakt, kan een architect de stad steeds bewoonbaarder maken. Deze reparateurs van de stad bouwen misschien samen wel aan de utopie van de toekomst – ook al is die nooit af.

Lees ook:
Klusflat Klarenstraat Amsterdam door Van Schagen Architecten

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels