blog

Hongkong, huis en haard

Architectuur

Hongkong is een van de meest dicht bevolkte steden te wereld, ik wilde er altijd al heen. De Bi-City Biënnale in deze stad en Shenzen was het laatste zetje. Helaas was deze Biënnale onverwacht en om onduidelijke redenen voor meerdere dagen gesloten toen ik er was. Gelukkig viel in Hongkong genoeg te beleven.

Hongkong, huis en haard

Hongkong is op het eerste gezicht zeer complex en chaotisch. Op een klein grondgebied bevindt zich een kolkende massa mensen, die zich ophouden op straat, rond en in wolkenkrabbers en in stations. Hongkong is een echte hoogbouwstad. De duizenden soms superslanke torens zijn een prima oplossing voor de hoge bevolkingsdichtheid.

Stedelijke congestie

Als je eenmaal gewend bent aan de enorme congestie in Hongkong, blijkt de stad uitermate functioneel in elkaar te zitten. Het openbaar vervoer is betrouwbaar en de treinen en bussen brengen je overal waar je wilt zijn. Bijzonder indrukwekkend zijn de netwerken van voetgangersbruggen die stapje voor stapje lijken te zijn aangelegd en waarmee je comfortabel van de ene in de andere stedelijke binnenruimte belandt.


De Duitse fotograaf Michael Wolf heeft het leven in hoge dichtheden in Hongkong op fascinerende wijze gedocumenteerd.

Stedelijkheid zonder straat

De wijk Admirality op Hong Kong Island is een goed voorbeeld. Boven het winkelcentrum bevinden zich gigantische kantoortorens. De shopping mall is aangelegd op een platform dat boven het busstation is gebouwd. Dat platform vertakt zich over de verschillende niveaus die overheidsdiensten, treinstations, parken, theaters en winkels onderling met elkaar verbinden. Aan deze logica lijkt geen ontsnappen mogelijk. Het is in ieder geval verdomd lastig de straat te bereiken vanuit dit labyrint. De vraag is ook waar je daar nog te zoeken hebt.


Straatbeeld van de wijk Admirality. Het stedelijk leven speelt zich grotendeels binnen af.

Het boek Cities without ground. A Hongkong Guidebook documenteert de circulatienetwerken in en tussen de gebouwen, zoals hier in Admirality

Toeristische infrastructuur

In Hongkong staan veel hoge gebouwen en je krijgt de indruk dat in het Basement van iedere toren een shopping mall zit. Nog nooit zag ik zoveel Prada- en Gucciwinkels op een zo klein oppervlak. Op sommige punten is Hongkong geëvolueerd tot een infrastructuur die vooral toeristen bedient. Het authentieke stedelijke leven is daar nauwelijks meer te vinden. Het is een ruimte die risico of gevaar uitsluit en veiligheid belooft.

Welkom op The Peak

The Peak is een goed voorbeeld. The Peak is een hoge plek met fantastisch uitzicht op Hongkong Island en in de verte Kowloon. Het is ook een historische plek, de laatste waar de Britten stand hielden tegen de oprukkende Jappen. Naar de Peak ga je met een bergbaan. Je staat er twee uur voor in de rij. De eerste is de langste, het is de rij voor de rij. Daarna sta je in de rij voor de kassa en tot slot in die voor de trein. Maar het is de moeite waard. Eenmaal boven gekomen stap je echter niet uit op de Peak. Die ligt 500 meter verder, maar is onbereikbaar. Je belandt wederom in een shopping center.


Het winkelcentrum op The Peak.


Het uitzicht vanaf the Peak op Hongkong Island en in de verte, nauwelijks zichtbaar op deze foto door de mist, Kowloon.

Wegwerpruimte

Tien jaar geleden verscheen het essay ‘Junkspace’, als onderdeel van het boek Content. In dit essay portretteert Rem Koolhaas een nieuw type wegwerpruimte, een soort ‘corporate’ ruimte, die niet wordt bewoond door mensen maar door ‘brands’ (merken). ‘Junkspace’ is een generieke ruimte die geen oorsprong kent. Het is een ruimte die wel een mission statement heeft maar geen geschiedenis . Het is de ruimte van de winkelcentra, de luchthaven terminals, de hotel lobby’s en de hoofdkantoren van banken.


Nog altijd verplicht leesvoer voor architecten: het essay ‘Junkspace’ door Rem Koolhaas.

Van vissersstadje naar miljoenenstad

Het is verleidelijk Hongkong te zien als een voorbeeld hiervan. Soms krijg je de indruk dat de auteur dit deprimerende geschrift wel in Hongkong moet hebben geschreven. Hongkong is een miljoenenstad die vijftig jaar geleden nog een klein vissersstadje was. In de stad wonen nog mensen die ouder zijn dan de stad zelf. Hongkong bezit geen verleden waarvoor ze kan knokken of dat ze wil behouden. Wat rest is een geconstrueerd verleden dat je kunt bekijken in het door het na de overdracht aan China gebouwde Museum voor Geschiedenis.

Van Hongkong naar China

Wat is de toekomst van deze stads? Met de nodige belangstelling keken we dan ook uit naar de Biënnale in Hongkong en Shenzen. In 1997 is Hongkong overgegaan in Chinese handen. Gedurende een overgangsperiode van 50 jaar heeft de stad een autonome status, met eigen wetten die vrijer zijn dan in China. Er zijn echter nu al veel zorgen over de bereidheid van China de democratie te respecteren. Zo was er tijdens ons bezoek veel te doen over vijf medewerkers van een kritische boekhandel die onder mysterieuze omstandigheden plotseling waren verdwenen.


Affiche van de Biennale in Shenzen, met als thema Re-Living the City

Gesloten Biënnale

Ook de reis naar Shenzen vanuit Hongkong is omslachtig. Met metro en trein reis je naar de stadsgrens waar je door de douane gaat. Naar de Biënnale ben je dan nog eens een uur onderweg. Groot was dan ook de teleurstelling toen de Biënnale onaangekondigd, voor meerdere dagen en om volstrekt onduidelijke redenen gesloten bleek te zijn. We waren niet de enigen die voor niets waren gekomen. Het meest is me het luid snikkende meisje uit Zuid Afrika bijgebleven, ontroostbaar door haar vriend.

De stad laten herleven

We hadden de Biënnale graag gezien. Uit de aankondigingen begrepen we dat deze editie experimenteert met ‘processen om een nieuwe stad te laten ontstaan uit de bestaande’. Zeker met de huidige Chinese steden op het netvlies -een eindeloze mix van standaard woonwijken en informele nederzettingen- waren we benieuwd naar de alternatieven die de Biënnale wellicht zou schetsen. Het terrein bleef echter gesloten, je achterlatend met de vraag hoe de Chinezen de toekomst van de stedelijke processen en de rol van de architectuur daarin opvatten.

Chaos als eindproduct

Terug naar Junkspace. Koolhaas stelt voor het verleden niet als een natuurkracht te zien maar als een grondstof. Architectuur is in zijn ogen niet de graduele transformatie van natuur in cultuur, of van chaos in orde. Het is omgekeerd, chaos is het resultaat van alles wat we doen en besluiten. Het eindproduct is niet de geëmancipeerde burger, maar de consument en de rommel die hij achter laat. Chaos is niet de materie waarmee een architect begint, maar het sluitstuk van alles wat architecten bedenken en maken. Koolhaas zegt het mooi: ‘Junkspace’ is the ‘“fallout” of modernization.’


Voetgangersverbinding tussen Shun Tak Centrum en IFC in Hongkong

Geen ontsnappen aan

In Hongkong kun je dat trouwens goed zien. De wereld van shopping malls, kantoren en restaurants, ondergebracht in de veilige, schone en vrolijke interieurs van de consumptiewereld, die je op Hongkong Island en in Kowloon in meervoud aantreft, ze lijkt model te hebben gestaan voor Junkspace. Er lijkt geen ontsnappen aan te zijn. Ook daarom had ik de Biënnale graag gezien. Want wat is het alternatief?


Shopping Centrum Festival Walk in Kowloon onderscheidt zich door haar langgerekte, spiegelende atria over tien verdiepingen

Huis en haard

Koolhaas zelf schrijft dat alleen iemand uit een andere cultuur, een vluchteling of een moeder, Junkspace kan ontregelen. Terwijl de laatste ‘the transition of endless quantities of the Real — stone, trees, goods, daylight, people — into the unreal’ organiseert, weerspreken de vluchteling en de moeder de ondraaglijke lichtheid van het comfortabele en veilige bestaan in de eindeloze winkel interieurs. Het leven dat zich daar ophoudt, wil niet ‘gestoord’ worden door iemand die in gevaar is of erger nog, een krijsende baby. Tegenover de gecontroleerde schoonheid en steriele orde van de compleet veilige publieke ruimtes, staan de principes van huis en haard.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels