blog

Blog – Het Brutalisme, de stijl van het grijze jaargetijde

Architectuur

Het is december, buiten is het koud, glad en nat. In het donker fiets ik naar mijn werk en ik het donker fiets ik weer terug. Welkom in de realiteit. We leiden hier in Nederland met vrij veel mensen op een klein oppervlak een behoorlijk goed en geordend -maar waterkoud- leven. Het bekende grijze wolkendek zorgt ervoor dat alle kleur uit het straatbeeld is verdwenen alsof iemand met de algemene ‘saturation’ en ‘vibrance’ heeft zitten rommelen. Daarom lijkt het me wel gepast om tijdens deze najaarsgrijste aandacht te besteden aan dé architectuurstijl die in dit jaargetijde het beste uit de verf komt. Het brutalisme.

Blog – Het Brutalisme, de stijl van het grijze jaargetijde

Beton brut
Het Brutalisme kenmerkt zich door het gebruik van kaal beton – ‘béton brut’ – en door een bijzonder sterke voorkeur om zich te houden aan strakke stramienen. Verder is de detaillering zo veel mogelijk in beton of andere zware materialen uitgevoerd en de ramen liggen nogal diep in de gevel zodat de gevelopeningen donker en naargeestig overkomen. Dit heeft het brutalisme nou niet bepaald een ‘gezellige’ en ‘leefbare’ reputatie gegeven. Had het oerbrutalisme van Le Corbusier in de unité d’habitations nog wel iets vriendelijks: de gekleurde balkons in de mediterrane zon en de winkelgalerij om de paar verdiepingen. Dit beeld is echter ver te zoeken in de fletse Noord Europese herfst. Hier versterkt het donkere weer vooral de harde en ruwe hoedanigheid van al dat beton.

Het probleem daarbij is dat mensen in de herfst en winter juist de gezelligheid opzoeken en daarmee de grijze betonbouw af doen als slecht en lelijk. Het druilerige weer doet verlangen naar de sfeer van kerstverlichting, kaarsjes aan en gordijnen dicht. Ik denk dat dit de verkeerde houding is.

Grijs op grijs
Maar juist in dit jaargetijde komen de betonnen gribussen goed uit de verf. Het contrast tussen binnen en buiten is groot. Binnen zitten we er warmpjes bij terwijl het gure weer buiten blijft. Buiten lopen de kleurloze tinten van de lucht naadloos over in de grauwe betonbouw en de koele uitstraling van strakke lijnen en strenge tektoniek versterken het gevoel dat het koude winterweer oproept. Het contrast tussen binnen en buiten wordt versterkt; buiten is het nat en koud maar binnen warm en huiselijk. De zware betonnen gevel is een extra beschermende laag tussen jou en het gure weer.


Vibrance en Saturation, welbekend onder de photoshoppers 

Brutalism is having a moment
Oke, dat is één manier om er naar te kijken maar er is meer; ook op het bouwkundige en architectonische vlak wordt het brutalisme steeds meer gewaardeerd. ‘Brutalism is having a moment’ [http://edition.cnn.com/2016/05/23/architecture/brutalism-this-brutal-world-modern-forms/] volgens CNN en als je een architectuurstudent, architect of archi-enthousiasteling bent van tussen de 20 en 35 heb je vast al gemerkt dat er een sluimerende fascinatie bestaat voor de brute vormen uit het recente verleden. Een aantal jaar geleden was daar al het plichtmatige Taschen met CCCP (Cosmic Communist Constructions Photographed), recentelijker kwamen de betonnen buitenwijken van Parijs in de mode door de foto’s van Lucien Kronental en ondertussen wordt alles enthousiast gedeeld in de Facebookgroep ‘Brutalism appreciation society’. Het leuke aan deze groep is dat men het hier niet nauw neemt met de definitie van het brutalisme. Als het maar beton, grof en groots is wordt het gedeeld. In de comments vindt je dan vaak de discussie of het wel aan deze stijl toebehoort.


Als fietskoerier ben ik ontelbare keren langs dit gebouwtje aan de Europalaan in Eindhoven gefietst. Door het ontbreken van wat voor ornament of plastiek dan ook ligt de tektonische opbouw van de gevel geheel bloot. De verhouding tussen hoogte en lengte zijn mooi in proportie, het schuine vlak onder het raam is gekozen zodat het raam net wat vriendelijker oogt en de hoge dakrand geeft een stoere uitdrukking. Toch wringt de indeling ergens, waarom zit die trap aan de voorgevel en is het echt nodig dat deze een geheel stramien bezet? 

Nostalgie
De ondertoon in de discussie over, en de liefde voor, het brutalisme gaat ook hier over contrasten. Ongetwijfeld zijn de leden van deze en andere Facebookgroepen geschoold op plekken waar het ‘new urbanism’ en de individualistische architectonische uitdrukking hoogtij vierden en zijn ze werkzaam in een branche waar groteske details die ten koste gaan van comfort, bouwfysische kwaliteit, verkoopbaarheid en kosten niet meer gemaakt worden. Nooit zullen ze dus werkelijk terug willen naar de tijd waar we wel collectieve betonnen kolossen bouwden maar de waardering gaat uit naar het nostalgische idee dat zoiets überhaupt ooit gebouwd kon worden. Het is de verwoording van een verlangen naar de eenvoud van het grid en het strenge medogenloze concept dat alles overrulet in het ontwerpproces, wanneer een geheel gebouw op slechts één betonelement gebaseerd wordt. Daarmee staat het een pure vormentaal voor die valt of staat bij de gevoeligheid van de ontwerper voor verhouding en schaal. Een rudimentair principe in architectuur. Juist door de medogenloze hardheid van het brutalisme is fijnzinnigheid in het ontwerp onontbeerlijk.


SFF gebouw op Strijp-S in Eindhoven. De huidige gebruiker, Bosch Security Systems, speelt mooi in op het strenge karakter van de gevel met een testopstelling van beveiligingscamera’s op het dak. (onder het rode volume) Big brother meets Rue d’Espace. 

De fijnzinnigheid staat tegenover de grofheid en de gezelligheid staat tegenover de kilte. Het brutalisme roept overal contrasten op. Het is duidelijk dat de meesten deze stijl niet willen doen herleven maar dat we er wel geïnteresseerd op terugkijken. Voor mij zijn de tegenstellingen in ieder geval een manier om architectuur  anders te evalueren; juist doordat ik mezelf buiten mijn eigen architectonische werkelijkheid moet plaatsen. Als je dat eenmaal gedaan hebt is het brutalisme een schatkamer van extreme vormentaal en extreme associaties die erg veel inspiratie oplevert. En mocht dit je deze visie niet delen en wenste je enkel en alleen een gezelligere knusse wereld; dan kun je altijd nog het Brutalist Colouring Book kopen en zelf bepalen hoe het brutalisme er uit had moeten zien.


Geveldetail van het SFF gebouw 

Reageer op dit artikel