blog

We maken er echt geen zootje van

Architectuur

Op deze plek spreken Hans Teerds, onderzoeker en docent aan de Faculteit Bouwkunde TU Delft, en Marit Overbeek, online coördinator en initiatiefnemer in Utrecht, met elkaar over bewoners die zelf ruimtelijke initiatieven opstarten in hun eigen wijk, en de verhouding tussen die bewoners en ruimtelijke professionals. Marit Overbeek beschrijft de energie en angsten die initiatieven oproepen bij zowel ontwerpers als overheden.

We maken er echt geen zootje van

Hoi Hans,

Wat een mooie uitspraken van Hannah Arendt! Handelen is publiek initiatief nemen, iets nieuws beginnen, protesteren en reageren op wat er gebeurt. Een onvoorspelbaar – en soms ook onvoorstelbaar – gebeuren.

Dat laatste, die onvoorspelbaarheid, geeft een initiatiefnemer zoals ik heel veel energie. Zoals ik op deze plek al vaker heb geschreven, werk ik samen met buurtbewoners aan de realisatie van een wandel- en fietsbrug, die mijn buurt verbindt met de drie wijken die aan de andere kant van de Vaartse Rijn liggen. Deze Rotsoordbrug willen wij als buurtbewoners zelf ontwerpen en financiëren.

De eerste schets van de Rotsoordbrug.

Van tevoren weet je nooit wat je idee, bedacht met een biertje bij de vuurkorf, in je omgeving zal losmaken. In ons geval heel veel. Niet alleen bij onszelf, maar ook in heel Utrecht. En dat zat ‘m niet eens zozeer in die kleine brug die we willen bouwen, maar meer in wat er bijkwam: een grotere brug tussen gemeente, marktpartijen en bewoners.

Spontaan ontstaan

Die brug was hard nodig. Zeker, Nederland heeft een mooie traditie op het gebied van burgerinitiatieven, maar pas als je zelf een ruimtelijk initiatief neemt merk je hoezeer we de inrichting van onze gebouwde omgeving hebben overgedragen aan marktpartijen en instituties. Dus stootten wij onder andere onze neus tegen een ambtelijke organisatie die al decennialang zelf bouw- en gebiedsplannen maakt en gewend is met ontwikkelaars te overleggen. En tegen bestuurders die schermden met een participatieladder. Hoezo gingen wíj ineens bepalen dat er een brug nodig was? Hoezo zou je wel méér invloed willen dan alleen naar een inspraakavond gaan?

 
Het eerste Initiatievencafé van de Utrechtse Ruimtemakers.

Die brug tussen grote en kleine partijen in de stad bouw ik met de Utrechtse Ruimtemakers, een spontaan ontstane zwerm van verschillende initiatiefnemers. Als we onze neus weer stoten, denken we na over hoe je die belemmeringen kunt aanpakken, op het moment dat ze zich voordoen, met steeds een andere strategie en andere groep mensen. Het wijst zich vanzelf en mezelf motiveren is gemakkelijk, want het gaat om mijn omgeving en m‘n eigen stad. Met de Utrechtse Ruimtemakers kóst het dealen met de institutionele muren me geen energie meer, maar bréngt het me juist veel. Kortom: die grote brug heeft misschien wel meer losgemaakt dan de brug waarmee we begonnen!

Architect als initiatiefnemer

We startten deze briefwisseling, omdat ik op Twitter meende te lezen dat je bewonersinitiatieven niet professioneel genoeg vond. Gelukkig zie je de kracht van lokaal initiatief juist en schreef je me dat architectuur aan waardering kan winnen door mee te doen met zulke ‘bottom up-processen’. Dat ben ik met je eens. Veel initiatiefnemers die ik ken zijn zelf architect of stedebouwkundige en zetten hun skills in om de eigen omgeving of een lastige plek te verbeteren. Niet alleen zijn die skills heel nuttig op plekken die anders geen aandacht krijgen, door zelf ingrepen te initiëren overbruggen architecten bovendien de kloof tussen het vakgebied en het alledaagse leven. De afstand tussen architect en gebruiker is in de meeste bouwprojecten immers groot, hoezeer er ook met co-creatie wordt geschermd. En door flinke delen van de Nederlandse bevolking wordt gedacht dat alleen stadskantoren, musea en stationsgebouwen ‘architectuur’ is. Want die gebouwen komen in de krant en op het Achtuurjournaal.


De 24 uurs-Rotsoordbrug, gebouwd in 2013 voor de Vrede van Utrecht.

Kinnesinne of zootje?

Ondanks veel goede voorbeelden, hoor ik op verjaardagen of borrels nog steeds ontwerpers die projecten die door bewoners zijn gerealiseerd ‘lelijk’ noemen, ‘geen lang leven beschoren’ of ‘zou nooit door een aanbestedingsprocedure zijn gekomen’. Kinnesinne? Wellicht, architecten hebben enorm geleden onder de financiële crisis. Maar niet terecht. Bewoners maken er geen zootje van. Misschien staat het in deze brief niet duidelijk genoeg omschreven, maar het is als bewoner nog véél lastiger een ruimtelijke ingreep voor elkaar te krijgen dan als traditionele bouwpartij. Een bewoner die initiatief neemt, moet éxtra professioneel zijn.

In de drie jaar dat we aan de Rotsoordbrug werken, doorliepen we alle fases van een professioneel ontwikkel- en ontwerptraject. Van doelgroepenonderzoek tot stakeholdersoverleg, van gemeentelijke randvoorwaarden onderzoeken tot een programma van eisen opstellen, van je plan verdedigen in een BING-commissie tot overleg met de wethouder. Een soort spoedopleiding bouwen. En dat naast je vaste baan, in je eigen tijd: dan doe je het echt wel efficiënt. Vergeet daarbij niet het organiseren van evenementen om draagvlak te creëeren. Wij hebben op die manier al diverse prototypes van onze Rotsoordbrug gemaakt.

 
Initiatiefnemers van de Rotsoordbrug Ron Buiting, Marit en Richèl Lubbers bij de samen met buurtbewoners in elkaar gezette brug, gemaakt op een workshop tijdens de Dag van de Architectuur 2015.

Extra kritisch

Juist omdat we géén traditionele bouwpartij zijn, wordt er extra kritisch naar ons gekeken. We moeten als bewonersinitiatief veel meer draagvlak voor ons project organiseren dan een ontwikkelaar ooit hoeft te doen. Alle punten in ons plan zijn uitvoerig overlegd met alle ambtelijke afdelingen. Daarom verzet ik me tegen het idee dat als bewoners meer invloed willen hebben op hun omgeving, en zelf ruimtelijke initiatieven nemen, ‘het een zootje wordt’. Het wordt er misschien wel veel beter op!

Wat ik me wel afvraag, is hoe architecten om moeten gaan met die zwaar geprofessionaliseerde bewoners! Wat is hun rol nog? Wie is dé professional? Ik ben benieuwd naar jouw visie daarop!

Groet,

Marit 

 Lees hier de eerste brief van Hans Teerds: Actie! 

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels