blog

Terug naar Ellenwoude

Architectuur

Toen wij in 2012 de bouwvergunning indienden voor het museum voor de Caldic Collectie, was dat landelijk nieuws: het haalde alle dagbladen, radio en journaal. Het project werd ‘het Kröller-Müller van de 21e eeuw’ genoemd. Enige parallellen daargelaten (het betreft in beide gevallen een grote collectie van een Rotterdamse industrieel), vond ik de vergelijking ver gezocht. Mij fascineerde vooral dat deze grote ingreep precies een eeuw plaatsvond na de bouw van landhuis Voorlinden, dat uit 1912 dateert (architect Johnston, tuinarchitect Leonard Springer). Totdat ik recent van een betrokkene bij het Hubertushuis op de Hoge Veluwe het essay Zoeken naar Ellenwoude ontving.

Terug naar Ellenwoude

Het verhaal is me bekend uit de biografie van Franz Schulze over Mies van der Rohe. In 1911 gaf Helene Kröller-Müller Peter Behrens opdracht voor een museum. Of eigenlijk een groot woonhuis met museale ruimten, een type dat zeer actueel is, maar weinig ontwikkeld. Zij voelde zich niet gelukkig met het ontwerp, eens temeer toen haar man Anton het op locatie met latten en zeildoek 1:1 had laten nabouwen.

Ludwig Mies van der Rohe, perspectief van het Kröller-Müller huis, 1912 (uit boek Schulze)

Tijdens het ontwerpproces was ze waardering gaan opbrengen voor de 26 jarige assistent van Behrens, Ludwig Mies van der Rohe. Aan hem gaf ze in 1912 opdracht voor een ontwerp –en daarbij een groot atelier en een woning in Den Haag. Tegelijkertijd ontving Hendrik Berlage dezelfde opdracht op voordracht van haar raadsman, de kunsthistoricus Bremmer. Hij gaf het eindoordeel: “Dít (ontwerp van Berlage) is kunst en dát (Mies) niet”. Ook het ontwerp van Mies liet Anton Kröller 1:1 nabouwen, wat Helene die aanvankelijk pro-Mies was, deed omslaan naar Berlage. Deze werkte daarna zes jaar exclusief voor de Kröllers, maar Ellenwoude is nooit gebouwd.

 Postel

H.P. Berlage, maquette van het Kröller-Müller huis, 1912 (uit boek Schulze)

Ik heb de drie ontwerpen nog eens bekeken en vind dat van Mies het beste –en dat van Berlage eigenlijk het minste; het is zwaar, gesloten en vals-symmetrisch. Jammer dat Nederland zo zijn eigen, vroege Mies is misgelopen! Maar: waar ligt Ellenwoude eigenlijk? Een weiland in Wassenaar, tegen de duinrand, dat blijkt wel uit de beelden. Op basis van een andere naam, Binnen Klingen, is de plaats beter te bepalen. Het blijkt naast Voorlinden te hebben gelegen, aan de Buurtweg, zo’n 300 meter naar het noorden. Het is daar in 1912druk geweest, aan de rand van de duinen!

De Vries_Postel

Ludwig Mies van der Rohe, model op ware grootte op het terrein, 1912. Het model stond op rails, en kon op het terrein heen en weer geschoven worden (uit essay Yve de Vries)

Ik had best een stuk van museum Voorlinden als mock-up 1:1 in multiplex willen zien. Maar nu het gebouwd wordt in staal en glas, lijkt het op de droom van Helene Kröller-Müller, een eeuw verschoven in tijd, en maar een klein stukje in plaats. Zoals zij beschreef: “Brede perspectieven over het weiland, tegen de achtergrond van het duin. Een museum dat zal toebehoren aan het algemeen”.

 Museum Voorlinden in aanbouw (foto: Dirk Jan Postel)

Museum Voorlinden in aanbouw (foto: Dirk Jan Postel)

Bij deze blog is gebruik gemaakt van Yve de Vries, Zoeken naar Ellenwoude en Franz Schulze, Mies van der Rohe, a Critical Biography, 1985.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels