blog

Foute architecten: Mag je van ze houden?

Architectuur

Le Corbusier was een fascist en Adolf Loos een viespeuk, ten minste als we de kranten van de afgelopen weken mogen geloven. Maar betekent dat ook dat daarmee hun werk is afgedaan, zoals wel wordt gesuggereerd. Met andere woorden: Kun je van het werk van architecten houden als ze “fout” in de oorlog zijn geweest, of mogelijk iets anders op hun kerfstok hebben?

Foute architecten: Mag je van ze houden?

Zo ontstond afgelopen week grote beroering over het feit dat op een tentoonstelling over zijn werk het beroemde bed van Adolf Loos was gereconstrueerd, terwijl in dit bed de architect volgens nooit helemaal bewezen aanklachten ontucht zou hebben gepleegd met jonge meisjes. Het plaats delict zogezegd, men spreekt er schande van.

De slaapkamer die Adolf Loos in 1903 ontwierp voor zijn toenmalige partner Lina, is nu onderwerp van polemiek.

Opportunisme of collaboratie?

Eerder deze zomer kwam de Franse architect Le Corbusier onder vuur te liggen. Hij zou vanuit zijn “totalitaire” overtuigingen en niet uit opportunisme voor het met de nazi’s collaborerende regime in Vichy zijn gaan werken. Critici waren er als de kippen bij om dit gedrag in direct verband te brengen met zijn stedebouwkundige ontwerpen. Uit het feit dat fascisten dit werk omarmden, zou blijken dat de Ville Radieuse een uiting van het Franse fascisme is.

  

Kern van la Ville Radieuse zijn de zogenoemde Cartesiaanse wolkenkrabbers waarin woon- en werkeenheden zijn opgenomen. Le Corbusier ontwikkelde het type vanuit een studie van de wolkenkrabbers in New York die volgens hem te klein waren en te dicht op elkaar stonden.

Al heel lang was bekend dat Le Corbusier het fascistische gedachtegoed omarmde. Maar betekent dat ook dat zijn architectuur dat is? Bestaat zo iets als fascistische architectuur? En als die bestaat, bestaat dan ook zo iets kapitalistische architectuur, of communistische?

  

In het stadsplan van La Ville Radieuse door Le Corbusier is een menselijke figuur zichtbaar.

De koppeling tussen architectuur en ideologie stond al eerder ter discussie. In de jaren zeventig toonde een groep Italiaanse historici aan dat de moderne Italiaanse architectuur tot stand was gekomen onder de fascistische dictatuur van Mussolini. In vrijwel dezelfde periode propageerde het fascistische regime van Duitsland een soort platte, bedompte Heimat stijl. Volgens de Italianen betekende dit dat geen causaal verband bestaat tussen architectuur en ideologie.

  

In het Italië van de fascistische dictator Mussolini werd juist de moderne architectuur actief ondersteund, zoals hier de Casa del Fascio in Como door Giuseppe Terragni.

Maakt een foute architect ook foute architectuur?

In de jaren tachtig publiceerde Leon Krier een geruchtmakend boek over Albert Speer. Speer was weliswaar fout geweest in de oorlog, goed fout zelfs, maar dat betekende niet, aldus Krier, dat zijn architectuur dat ook was.

  

De heruitgave van het traktaat dat Leon Krier schreef over de Duitse architect Albert Speer.

Anders dan Le Corbusier, was Speer niet alleen een fervent aanhanger van het gedachtegoed van Hitler, maar had hij voor en tijdens de oorlog ook de praktische consequenties ervan getrokken. Hij had het zelfs geschopt tot oorlogsminister van het nazi regime. Volgens de gedachtegang waarmee nu Le Corbusier wordt weggezet, zou de architectuur van Speer dus ook niet deugen en kunnen.

  

Albert Speer,  Zeppelinveld, Neurenberg, 1936

Maar zijn architectuur had een eigen schoonheid, aldus Leon Krier. Daar valt echter wel wat op af te dingen. Ik bezocht ooit het Zeppelin veld in Neurenberg en was onder de indruk van de ruimtes die daar zijn gemaakt. Mooi zou ik ze niet noemen, eerder unheimisch. Je begrijpt er ook niets van, totdat je je realiseert dat ze ontworpen zijn voor de Nazi eredienst.

  

Enscenering voor massabijeenkomst op Zeppelinveld in Neurenberg, Duitsland 1936.

Uitvoering als blinde vlek in denken

Wat kunnen we hier nu van leren? Het moralistische vingertje helpt ons niet verder. Een auteur, beeldhouwer of architect kan overtuigingen hebben, hij kan nog zoveel beweren, maar dat wil niet zeggen dat hij er ook in slaagt die te realiseren.

  

Villa Savoye van Le Corbusier behoort tot de hoogtepunten van de vooroorlogse moderne architectuur.

Parallel aan Speer zou ik zeggen, dat Le Corbusiers overtuigingen niet maken dat hij een slecht architect was. Le Corbusier hield zich bezig met de industriële samenleving van zijn tijd en de vraag hoe deze zou zijn te hervormen, maar met behoud van de complexiteit daarvan. Dat valt te plaatsen in een lange Franse traditie die teruggaat op Garnier en Haussmann, personen met geheel andere politieke overtuigingen.

Zijn de gelukkige mensen die Le Corbusier in zijn plannen op het oog had, perse fascistische mensen? Het lijkt onwaarschijnlijk. Evenmin als het feit dat in zijn plannen arbeiders in aparte wijken werden gehuisvest. Voor zover de plannen van Le Corbusier al tot uitvoering kwamen, nam het leven in deze wijken een geheel andere wending.

Orde en chaos

Met vage aanduidingen dat de Ville Radieuse niet menselijk zou zijn kom je er dan ook niet. Je zult je echt in het gedachtegoed moeten verdiepen. Wellicht stuit je ook daar op de tweespalt tussen orde en vrijheid, nationalisme en individualisme, die volgens Arnold Heumakers in NRC Handelsblad van vrijdag 17 juli jongstleden de Italiaanse fascist Filippo Tommaso Marinetti parten speelde.

  

Illustratie van Filippo Tommaso Marinetti bij het eerste Futuristische Manifest

Heumakers bespreekt het boek dat Ernst Ialongo over deze futuristische kunstenaar schreef. Het laat zien hoe het futurisme werd omarmd door de fascisten van Mussolini en hoe Marinetti eindigde als een loyaal volgeling van dictator Mussolini.

Wat zou jij hebben gedaan?

Interessant is dat Ialonogo zich echt verdiept heeft in het leven van deze kunstenaar. Hij maakt invoelbaar maakt voor welke keuzes Marinetti stond en waarom hij ze maakte, ook al pakten ze fout uit. Van zo’n analyse zit je op het puntje van je stoel. Je vraagt je voortdurend af: hoe zou ik het hebben gedaan?

Hopelijk komt er ook nog eens zo’n boek over Le Corbusier.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels