blog

Renovatie van grote getallen

Architectuur

Renovatie was lange tijd het afvalputje van de architectuur. Vaak werd pas besloten tot het opknappen van de woningen als nieuwbouw te duur uitviel of te weinig rendeerde. Architecten hielden zich grotendeels afzijdig van deze opgave. Renovatie was een ‘lower end’ bouwproduct. Op de architecten die zich er wel mee bezig hielden, werd hooguit neergekeken. Dat is nu gigantisch aan het veranderen.

Renovatie van grote getallen

 

Rick Wessels was een van de eersten die pleitte voor een herwaardering van renovatie als architectonische opgave. Hij deed dat onder meer met een artikel in het vakblad de Architect. Deze bemoeienis kwam ongetwijfeld ook voort uit de praktijk die hij in die tijd met Hans van der Heijden in Biq voerde. Hun renovatie van de klikflats in Ommoord is een van de hoogtepunten van de renovatiegolf van die tijd, naast projecten van Hans van Heeswijk, Van Schagen en vele anderen.

Renovatie als architectonische opgave

Op dit moment is renovatie niet alleen meer een retroactieve activiteit, maar kent het ook prospectieve kanten. De renovatie van de naoorlogse wijken is een buitengewoon interessante opgave, zeker vanwege de unieke kwaliteiten die deze wijken bezitten en daar bovendien in grote mate aanwezig zijn. Wat we daar aan toevoegen, zullen we op dezelfde manier moeten analyseren en ontwerpen als wat we behouden.

Daarnaast wordt renovatie aangestuurd door doelstellingen van duurzaamheid en energiebesparing. Dit zijn consumenten aangelegenheden geworden. De bouw heeft zich hier massaal op gestort. Langzaam dringt het besef door dat het gaat om meer dan investeringsvraagstukken en technische oplossingen. Het perspectief van de gebruikers, de ruimtelijke kwaliteit en de omgang met de stad zijn minstens zo belangrijk. Ook voor architectuur liggen er dus kansen.

Renovatie van Grote Getallen

Daarom toog ik met veel belangstelling afgelopen week naar de Innovation Dock op de RDM Campus waar studenten van Reimar van Meding hun bevindingen van het Atelier Renovatie van Grote Getallen presenteerden. Reimar had Jaakko van ‘t Spijker en mij gevraagd als ‘visiting critic’ op te treden en ‘ongezouten onze mening te geven’. Het duurde ouderwets lang, wat dat betreft is het Academie onderwijs geen steek veranderd, maar het was zeer de moeite waard.

De opgave van dit atelier is door Reimar prettig no-nonsense omschreven als een te renoveren woning. Van tevoren had hij alleen de buurt vastgelegd waarin de opgave ligt, en het woningtype dat gerenoveerd gaat worden. Het atelier heeft hij op een klassieke degelijke manier opgezet, waarbij experimenten uit den boze zijn. In zijn optiek doen de studenten langs klassieke lijn kennis op over renovatie, en leren ze deze zo zien als een architectonische opgave. De kern van het onderwijs van Reimar is dat de studenten tot uitstekende ontwerpoplossingen komen.

Een van de stafdocenten vertrouwde me toe dat de Rotterdamse Academie het beste Masteronderwijs van Nederland biedt. Ongetwijfeld subjectief, maar met de uitkomsten van het project begin je hier wel in te geloven. Alles waar je bij renovatie aan kunt denken zit erin: productontwikkeling, architectuur, stedebouw, en strategie.

Plug-in elementen

Zo hebben meerdere studenten gewerkt aan producten en pakketten waarmee woningen worden verbeterde en aantrekkelijk gemaakt. Ze zijn toe te passen zijn op het niveau van de individuele woning, maar kunnen ook herhaald worden.

  

De kasconstructie van Tea Hadzizulfic kan in meerdere fases rondom de bestaande woning worden geïnstalleerd waarbij de laatste licht wordt gemodificeerd. De voordelen in termen van ruimte en energiebesparing zijn aansprekend. Met kleine aanpassingen kan dit product worden toegepast op alle typen rijwoningen uit de jaren zestig.

  

Ook Florentine van der Vaart past de indeling van de woningen nauwelijks aan, maar voegt binnen de bestaande wanden een verticaal element toe, dat de woonkwaliteit verbetert in de vorm van een fijn lopende trap, een ruimere badkamer, een extra toilet, lichtere en grote slaapkamers en het uitzicht vanaf de dakopbouw.

Bouwpakketten

  

Franca Houg optimaliseert het energieverbruik, het functioneren en de ruimtelijkheid van de woningen in een werkwijze die van binnen naar buiten gaat. Meest aansprekende onderdeel van haar aanpak is het centraal kastelement dat in de plaats komt voor de centrale dragende wand. Dit inbouwpakket voorziet in extra bergruimte en biedt ruimte aan de nieuwe installaties (verwarming, afzuiging en deels elektra) die in woning worden geplaatst.

  

Robby Smith ontwierp een bouwpakket dat volledig bestaat uit 3D geprinte elementen, waaronder een kelderbak, een keuken en badkamer module, prefab zijwanden en twee gevels met vloeren.

  

Om de monotonie van de bestaande woonblokken te doorbreken en de leefbaarheid binnen de woning te verhogen, ontwikkelt Thom Pegman een systeem waarin door middel van een klickspan systeem binnen een dag een nieuwe gevel op het bestaande casco wordt aangebracht. De uitbouwen bestaan uit composieten elementen met afgeronde hoeken. Dankzij de doorgetrokken horizontale elementen, een luifel boven de entree of een pergola boven een raam, vormt de uitbouw een geheel met de gevel.

Architectonisch typen

  

 Marco Overwijk sleutelt aan het DNA van de wijk door de relatie tussen woning en groen te versterken. De tuinhekken worden weggehaald en met behulp van bergingen wordt buiten de woning een zone gecreëerd die visueel is afgesloten van het openbare groen. In deze uitbouwen worden alle natte functies van de woning gesitueerd.

  

In Jeffry Reule’s levensbestendige woningen zitten een nieuwe prettig te belopen trap, geen drempels, bredere doorgangen en een bad- en slaapkamer op de begane grond. Dankzij een uitbouw aan de achterzijde kan de woonkamer worden uitgebreid naar de achtertuin toe met veel licht. De voorgevel is zo ontworpen dat deze ook goed tot zijn recht komt wanneer de naastgelegen woning nog niet is gerenoveerd.

  

Ook Selma Atic wil de woonkwaliteit verbeteren met behulp van verschillende uitbouw mogelijkheden. De eerste variant kent een gevel met balkon en pergola en met traditionele gevelopeningen. In een tweede variant creëert een uitbouw van 1.2 meter ruimte voor de slaapkamers en de badkamer. De derde variant van 1,5 meter biedt extra mogelijkheden. Volgens haar komen zo privé domeinen tot stand die een sterke interactie aangaan met de omgeving.

Stedebouwkundig ingrijpen

Naast ingrepen op product- en woningniveau van de woning zochten enkele studenten hoger schaalniveaus op. Kenmerkend voor de naoorlogse wijken is dat de relatie tussen woningen en straat wordt verbreed tot de relatie tussen woning, straat en groen. Bij renovatie is ook een interessante kwestie of hier aan gewerkt kan worden en verbeteringen denkbaar zijn.

 

Jeroen Turenhout sleutelt weliswaar ook aan de plattegronden, maar stelt op een ander aggregatieniveau voor de stroken met rijwoningen samen te voegen tot omsloten blokken. In deze blokken kan door met de woning scheidende wanden te schuiven, een gedifferentieerd woonaanbod worden gecreëerd bestaande uit levensloopbestendige, woonwerk- en extra grote woningen. Passende maatregelen zorgen ervoor dat het blok zelf kan voorzien in zijn energie. Tot slot wordt het blok gearticuleerd met een stalen colonnade. Deze blokken voorzien bovendien zelf in hun energie.

  

Vergelijkbaar hiermee is het ontwerp van Rémy Konings. Hij verduurzaamt niet alleen de woningen maar breidt ze ook uit en zoekt in de stedebouwkundige context naar aanknopingspunten voor variatie. Op deze manier ontstaat een afwisselend straatbeeld en wordt de relatie van de woning met de voortuin verbeterd. De verschillen tussen oude en nieuwe woningen worden aanvaard en als een soort tektoniek opgevat. Aan het park ten slotte wordt met een verhoogd terras uitzicht over het park gecreëerd en het comfort van de woning vergroot.

Strategisch nadenken

  

 Nina van Osta plaats in de wijk op strategische punten vijf hoekwoningen die een opwaartse beweging in de wijk kunnen veroorzaken. Het betreft een kinderspeelhuis, een talent house voor jongeren, een werkplaats, een vrouwenhuis en een zorgcafé. Deze huizen zorgen voor sociale binding en brengen dynamiek, veiligheid en verbinding in de wijk als geheel. Daarnaast brengen ze via een verfijnd sociaal mechanisme de renovatie op gang van de woningen die in de wijk leeg komen te staan. Op deze wijze laat de bestaande woningvoorraad zich in vijftien jaar vrijwel geheel renoveren op een geleidelijke wijze.

  

Bij Job Kerklaan is het groene middengebied waar de wooneenheden omheen liggen, benut voor de aanleg van een grote productiekas die 158 woningen het jaar rond van energie kan voorzien. Door aan de voedselproductie functies als educatie, jongerenprojecten en horeca te koppelen, werkt de kas bovendien als een verbindende factor tussen de bewoners. Dit project suggereert dat alleen een bouwkundige en energetische renovatie van de woningen niet toereikend is en dat renovatie ook een sociale dimensie heeft die juist op een hoger schaalniveau kan worden aangevat.

Fasering renovatie

De projecten werpen een nieuw licht op de potenties die verscholen liggen in de naoorlogse wijken. De renovatie opgave is geen opgave van unieke objecten. Het betreft meerdere woningen die vaak in serie zijn gebouwd, en je zult dus met strategieën moeten komen die op te schalen zijn.

Ander gegeven is dat je voor een onbekende klant werkt; het betreft productontwikkeling voor de massawoningbouw. Vraag is daarmee ook hoe je de marketing van de ingrepen doet. Tot slot is van belang waar je binnen deze opgave je ingrepen laat starten: buiten of binnen.

Zeker de laatste projecten doen je realiseren dat de renovatie van grote getallen niet hoeft te leiden tot een vernietiging van die kwaliteiten die in de allereerste plaats pleiten voor behoud van deze wijken. Zeker het proces en de manier waarop dat is gefaseerd, spelen hierin een belangrijke rol.

Het atelier Renovatie van de Grote Getallen vond plaats gedurende het tweede semester op de Academie van Bouwkunst Rotterdam. Het atelier werd begeleid door Reimar von Meding. De deelnemende studenten waren Selma Atic, Tea Hadzizulfic, Franca Houg, Job Kerklaan, Remy Konings, Nina van Osta, Marco Overwijk, Thom Pegman, Jeffrey Reule, Robby Smith, Jeroen Turenhout en Florentine van der Vaart

 

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels