blog

Mag architectuur politieker?

Architectuur

Wat heeft architectuur te maken met politiek? Op het eerste gezicht niet zo bijster veel. Uit de huidige campagne voor de Provinciale Staten blijkt niet of nauwelijks dat architectuur een rol kan spelen bij politieke kwesties of dat architecten interessante antwoorden kunnen bieden op dringende kwesties. Veel verder dan architecten die te kennen geven dat ze D66 een interessante partij vinden, kom ik niet. Omgekeerd vind je in de politieke programma’s van de meeste partijen bar weinig terug over architectuur.

Mag architectuur politieker?

De tijd dat vanuit de politiek grote aandacht was voor architectuur, ligt inmiddels weer enige tijd achter ons. In 1981 verscheen de eerste architectuurnota van de Rijksoverheid, werden het Stimuleringsfonds en het Fonds BKVB opgericht en zagen naast het NAi, diverse lokale architectuurcentra het licht. Van al deze voorzieningen is nog maar weinig over. Het heeft er alle schijn van, dat de band tussen architecten en politiek flink is verslapt, zo niet verbroken.

Architectuur heb je nodig

In het Angelsaksische taalgebied ligt dat anders. In Engeland worden de verkiezingen bijvoorbeeld gezien als een kans om lokale kandidaten van de verschillende partijen aan te spreken op architectuur en de gebouwde omgeving. De onderwerpen die met politici worden besproken, hebben betrekking op woningbouw en openbare ruimte, energie efficiënte gebouwen, huisvesting voor een vergrijzende samenleving en scholenbouw. Kandidaten krijgen het idee, dat architecten breed kunnen denken en in staat zijn met oplossingen te komen.

In Engeland maken architecten ook deel uit van het verhitte politiek debat. Zo tekende een groep van 700 kunstenaars en architecten, waaronder Will Alsop en Peter Ahrends, een petitie om geen werk meer in Israël uit te voeren, zolang dit land de rechten van de Palestijnen ontkent. Deze groep waartoe ook schrijvers als Benjamin Zephaniah en Michael Rosen, filmregisseur Mike Leigh en musicus Jarvis Cocker behoren, zegt niet langer professionele uitnodigingen uit Israël te zullen aannemen.

Nog verder ging het verzoek van de ADPSR (Architects/Designers/Planners for Social Responsibility) aan de AIA (American Institute of Architects) om de beroepscode zodanig aan te passen, dat de betrokkenheid van architecten bij faciliteiten voor martelingen wordt uitgesloten. De ADPSR stelde de volgende regel voor: “Leden zullen geen ruimtes ontwerpen die bestemd zijn voor executie of marteling of andere wrede, inhumane of vernederende behandeling of bestraffing, inclusief langdurige eenzame opsluiting.” Het voorstel werd overigens door de AIA op procedurele gronden afgewezen.

Architectuur en mensenrechten

Het blijft een moeizame verhouding, architectuur en mensenrechten. Zo kwamen onlangs mensenrechtenactivisten in geweer, toen Norman Foster de aanbesteding van het Lusail stadion in Quatar won, waar in 2022 de WK-finale zal worden gespeeld. Zij vinden dat Foster ervoor moet zorgen dat zijn bureau niet medeplichtig wordt aan schendingen van de mensenrechten in dit land. Onderzoek wijst uit dat de werkomstandigheden van de arbeiders niet bijster goed zijn. De activisten vinden dat het WK van 2022 “niet mag worden gebouwd op het bloed van kwetsbare immigrant arbeiders”.

Norman Foster, ontwerp Lusail stadion, Quatar

Norman Foster, ontwerp Lusail stadion, Quatar

Foster zelf verwelkomde de nieuwe opdracht als “een opwindende stap voorwaarts in het stadionontwerp.” Niet minder enthousiast vervolgde hij: “Dit is het eerste stadion dat breekt met de vorm van het vrijstaande, suburbane concept en dat in plaats daarvan anticipeert op het grid van de toekomstige stad waarvan het een integraal deel zal zijn”. En hij besloot: “Het project onderzoekt tevens het idee dat het leven doorgaat na afloop van de grote gebeurtenis. De milieubenadering, in het bijzonder die van de spelers en de toeschouwers, zal van internationaal belang zijn.”

Dat Foster zijn project goed verkoopt, daar kan geen twijfel over bestaan. Maar dat hij er ook voor kan zorgen, zoals de activisten denken, dat bij de bouw van de stadions in 2022 wantoestanden en uitbuiting van arbeiders zijn uitgesloten, gaat er bij hem blijkbaar niet in.

Controversiële projecten

Het WK ontwerp van Foster is niet het enige project dat afgelopen jaren controverses oproept. Zo ontwierp Zaha Hadid in hetzelfde land het Al Wakrah stadion waar straks de kwartfinales worden gespeeld. Zij kreeg een storm van kritiek over zich heen, nadat ze had verklaard de kwesties van arbeidsverhoudingen op de bouwplaats niet tot haar probleem te rekenen.

 

Zaha Hadid, Al Wakrah stadion, Qatar

Ook is het niet de eerste keer dat Britse ontwerpers bekritiseerd worden voor het feit dat ze bouwen in landen met bedenkelijke reputaties. Zo was Foster betrokken bij de transformatie van Astana, de hoofdstad van Kazachstan, een voormalige Sovjet republiek waar martelingen aan de orde van de dag zijn. Zaha Hadid bouwde het Heydar Aliyev Centrum in de stad Baku, gelegen in Azerbeidzjan, een land dat sterk bekritiseerd wordt voor zijn mensenrechten schendingen. En Foster en Hadid werken aan de ontwikkeling van Saadiyat Island in Abu Dhabi, waar de arbeidsomstandigheden ook niet zijn wat ze wezen moeten.

 

Norman Foster, Palace of Peace and Reconciliation, Astana, Kazakhstan 2004 – 2006

 

Zaha hadid, Heydar Aliyev Centrum,Baku,Azerbeidzjan

Architectuur en politiek

In al de gevallen is de inzet van de architectuur losgezongen van het beleid waarmee de constructie van de stad wordt voorbereid. Vraag is: is het denkbaar deze weer met elkaar te verbinden? Zou het kunnen dat als verkiezingen naderen, architectuur weer onderwerp van gesprek is? Kan het politieker?

Ik denk dat het allereerst neerkomt op de vraag wat je als architect in je praktijk wilt doen. De Amerikaanse architect Steven Holl vertelde me ooit eens: toen ik mijn praktijk opzette, was ik vooral bezig uit te zoeken en te selecteren wat ik echt wilde doen. Het zou een motto kunnen zijn: doe alleen dat waar je gelukkig mee bent, wat je het belangrijkst vindt en waarin je het beste bent. Dit betekent ook dat je tegen bepaalde dingen nee zult zeggen.

Maar waar je ook in bent geïnteresseerd en welke ruimtes je ook wilt ontwerpen, zeker is dat als je deze ruimtelijke belangstelling verder wilt brengen, een inhoudelijke betrokkenheid cruciaal is. De vraag hoe je toegang krijgt tot kennisgebieden en praktijken waarvan je normaal gesproken geen deel van uitmaakt, is in iedere architectenpraktijk van groot belang.

En inderdaad, dan kan het handig zijn om als architect enige relatie te onderhouden met een politieke partij.

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels