blog

Is initiatief nemen voor iedereen?

Architectuur

Op deze plek spreken Hans Teerds, onderzoeker en docent aan de Faculteit Bouwkunde TU Delft, en Marit Overbeek, online coördinator en initiatiefnemer in Utrecht, met elkaar over bewoners die zelf ruimtelijke initiatieven opstarten in hun eigen wijk. Marit vreest dat markt en overheid helemaal niet klaar zijn voor burgers als een derde machtsfactor in het stadmaken.

Is initiatief nemen voor iedereen?

Hoi Hans,

 

Je stelt de vraag die wij als initiatiefnemers al drie jaar horen: hoe staat het er nu voor? Wanneer komt die brug er nu eindelijk? Een brug realiseren heb je niet een-twee-drie gedaan natuurlijk, dat begrijp jij als ruimtelijk professional, maar veel van onze fans weten dat niet. Niet iedereen in onze omgeving realiseert zich hoeveel stappen je moet doorlopen in ‘die ongelooflijke weerbarstigheid van de Nederlandse planningsmachinerie’ zoals jij dat zo treffend omschrijft in je laatste brief.


Initiatiefnemer Richèl Lubbers tijdens een van de workshops rondom de Rotsoordbrug in de wijk. 

Feitelijk zijn we al drie jaar aan het ontwerpen. Dankzij onze partner-in-crime bij de gemeente zijn we nu over diverse gemeentelijke hobbels heen en hebben alle randvoorwaarden helder. Nu beginnen we met de kostenraming en het maken van een voorlopig ontwerp, wat uiteraard weer langs diverse ambtelijke staven van de gemeente moet.

Guerillatactieken?

Deze stappen vragen om een lange adem en ja, die hebben wij. Al is het soms lastig. Ik zat weleens bij gesprekken met ambtenaren die zó taai en frustrerend waren dat ik me afvroeg of ik ooit iemand anders zou aanmoedigen een initiatief te starten. Al die commissies, dat papierwerk! Soms ben ik jaloers op initiatiefnemers van pop up-paviljoens of guerilla gardens, die vrijwel meteen aan de uitvoering kunnen beginnen zonder eerst ellenlange plantrajecten door te moeten. Idee – middelen vinden – go!

Kan toch ook met de Rotsoordbrug? wordt ons vaak gevraagd. Gewoon iets over die Vaartse Rijn leggen waar mensen meteen overheen kunnen? Want dan slaag je in je opzet, zeggen onze fans. Dán kan de gemeente er niet omheen. Maar nogmaals: om als bewoners een brug te bouwen, moet je extra professioneel zijn. Bij een brug zijn nu eenmaal veel verschillende overheidsdiensten- en domeinen betrokken en de Vaartse Rijn is een druk bevaren route.

Proces hacken

Dus doen we het volgens het boekje, met een harde kern van drie buurtbewoners en een doortastende gebiedsregisseur (nog zoiets waar je niet zonder kan als initiatiefnemer trouwens). En om het heilig vuur brandend te houden, en onze fans aangehaakt te laten blijven, bouwen we tijdelijke bruggen. Of we organiseren ludieke publieksevenementen met andere partijen uit Rotsoord of uit de stad.


Omwonenden en andere Utrechters kwamen massaal kijken bij onze 24uurs-Rotsoordbrug tijdens het Vrede van Utrecht-festival.

Wel vind ik het ergens jammer dat wij als Rotsoordbrug ‘het proces’ (nog) niet (hebben) kunnen hacken. Dat we op een hele andere manier het ontwikkel- en bouwproces van een ruimtelijke ingreep vormgeven. Want zo’n kleine ingreep leent zich goed voor een ‘denkerei’* of experiment. Maar daar wil de gemeente nog niet aan. Voor hen zijn wij al (happy) hackers, dat bewoners zelf willen bouwen is al uitdagend genoeg!

Dus nee, initiatief nemen is niet voor iedereen. Als we willen dat het dat wel is, en niet voor doorzetters met bestuurlijke-, bouw- en media-ervaring zoals wij, zal er veel moeten veranderen. In hoe we onze steden maken en besturen. Ons Utrechtse college startte hun termijn met het coalitieakkoord Samen maken we de stad. Helemaal in lijn met de tijdgeest, participatiemaatschappij, loslaten, etc. Maar is die machtsoverdracht niet voornamelijk ideologisch, zoals Olof van de Wal van Platform31 tegen me zei? Als ik de laatste tijd de verhalen van mede-initiatiefnemers binnen en buiten Utrecht hoor moet ik hem bijna gelijk geven. Het publieke domein terugveroveren op de markt, maar vooral op de overheid, is verdomde lastig.

Treurig

Wat je schreef over ruimte die je je als gebruiker toe zou kunnen eigenen, die inclusief (voor iedereen) is en waar letterlijk en figuurlijk ruimte is voor bewoners om tot nieuwe dingen te komen, roept iedere bestuurder. Tegelijkertijd zie je dat waar economische belangen (gaan) spelen, dit ideaal in de prullenbak verdwijnt. Initiatiefnemers of burgers die publiek initiatief nemen worden nog maar al te vaak als pauzenummer gezien. Je ziet nu dat pre-crisisafspraken koste wat kost doorgang moeten vinden. Of de door buurtbewoners ontwikkelde waarde van een voorheen ‘lastige’ plek trekt de aandacht van een ontwikkelaar, die de wethouder weet te verleiden met glimmende visuals van een hippe wijk vol jonge hoogopgeleiden. Plaats maken in plaats van placemaking!

Ja, nu ben ik even wat minder enthousiast, sorry. Misschien ben ik te ongeduldig, maar de werkelijkheid blijkt weerbarstig. We zien in Utrecht dat een circulaire proeftuin in een industriegebied, ontwikkeld door plaatselijke pioniers met ambtenaren, wordt opgeofferd voor een coffeeshop (via een geheim dossier notabene). De drie initiatiefnemers van een succesvol getransformeerd brugwachtershuisje mogen hun activiteiten niet uitbreiden vanwege dwarsliggende ambtelijke vastgoed- en vergunningenafdelingen. Afgedankte kantoren worden liever aan commerciële leegstandsbeheerders gegeven dan aan een groep creatieven. Een bejubelde groep jonge mensen die hun eigen wooncoöperatie wil oprichten in een achterstandswijk, zijn afgehaakt wegens taaie corporatie- en bouwbelangen.

 
Initiatiefnemer Frans Kerver van het Groningse Tuin in de stad met een van zijn vrijwilligers.

Van wie is de stad?

En zo kan ik er nog een paar noemen – lees vooral dit treurig stemmende verhaal van een initiatiefnemer uit Groningen. Volgens mij zit de echte waarde van je stad in mensen die er actief zijn en niet in vastgoedwaarde. Hoe kunnen we nu écht samen de stad maken? Kunnen burgers een echte derde machtsfactor worden? Van wie is de stad?

Het worden steeds langere brieven Hans. :-) En ik heb nog geen antwoord gegeven op al je vragen… Maar dit moest me echt even van het hart. Ben benieuwd naar je reactie!

Grote groet!

Marit

*dit begrip hoorde ik van ‘guerilla-ambtenaar’ Jurgen Hoogendoorn tijdens het Vastgoeddiner in Utrecht, dat ik organiseerde met de Utrechtse Ruimtemakers.

Lees hier de brief van Hans Teerds, ‘Zootje’.
Lees hier de brief van Marit Overbeek ‘We maken er echt geen zootje van’
En de eerste brief van Hans Teerds, ‘Actie!’

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels