blog

Bottom up of top down – wat is het beste voor de stad?

Architectuur

Nederland is in de ban van de burgerparticipatie. Ontwikkelingen worden niet meer van bovenaf gestuurd, maar komen tot stand dankzij of door het inspelen op ideeën en denkkracht van inwoners. Burgers geven input, nemen initiatieven en verbreden het draagvlak van ontwikkelingen. De gemeente treedt in deze gevallen faciliterend op en toetst ‘door haar oogharen’. Een interessante ontwikkeling, maar biedt ze ook soelaas?

Bottom up of top down – wat is het beste voor de stad?

Talloze interessante en meer of minder tijdelijke projecten komen via bottomup processen tot stand. Toch doen we de topdown-methode tekort als we die afserveren als een ondemocratische wijze van stadsontwikkeling. Staat burgerparticipatie echt gelijk aan de ultieme vorm van democratie, en recht tegenover het hiërarchische en ondemocratische top-down? Geenszins. Het ligt aanzienlijk genuanceerder. En juist die nuances zijn vaak zo wezenlijk.

Inspraak en participatie

Zo lijken we soms vergeten dat de overheid zelf een direct voortvloeisel is van onze democratie. Overheidsbeslissingen zijn omgeven door inspraak en kennen ook diverse vormen van participatie. Tegelijkertijd valt op het democratisch gehalte van burgerparticipatie ook heel wat af te dingen, al weet ik dat het gevoelig ligt om dit soort uitspraken te doen.


Eemplein, voorbeeld van een top downstrategie

Beslissingskracht en snelheid

Er zijn inmiddels heel wat praktijkvoorbeelden van de participatiedemocratie. Ook de nadelen komen langzaam aan de oppervlakte. Want nadelen zijn er wel degelijk. We mopperen vaak over het gebrek aan snelheid van stedelijke processen door de overheid. Wat blijkt? Ook burgerparticipatietrajecten kennen vaak een gebrek aan beslissingskracht en snelheid.

Rationele onwetendheid

Burgers beschikken niet altijd over voldoende kennis om stedelijke processen richting te geven of om tot een weloverwogen oordeel te komen. Sterker nog: ze zijn hiertoe vaak ook niet bereid. Dat wordt rationele onwetendheid genoemd: wat niet in je straatje past of te ingewikkeld is, laat je niet in beeld komen. Een menselijk trekje, dat we ook uit de wetenschap kennen.


Eemplein blog 3 door ZEEP Architects Urban Planners

Over de hoofden heen

Een fundamenteler nadeel is dat bij burgerparticipatie vaak alleen diegenen participeren die er zelf baat bij (denken te) hebben. Het over de hoofden regeren, dat de overheid vaak wordt verweten, gebeurt hier evenzeer, met alle afbreuk aan het democratische gehalte van dien.

Not in my backyard

Een nadeel in een abstractere zin is het vaak tijdgebonden karakter van burgerparticipatie. Nogal wat burgerparticipatietrajecten lijden aan de ‘waan van de dag’ en kennen een sterk ‘not in my backyard’-mechanisme als drijfveer. De mens heeft nu eenmaal moeite met veranderingen en hecht sterk aan het stadsbeeld waar hij of zij mee is opgegroeid.

Stedelijke visie

Beslissingen die de ontwikkeling van de stad aangaan, zouden in mijn optiek dan ook op een ander niveau moeten plaatsvinden, uiteraard met inspraak omgeven en vergezeld van een uiteindelijke professionele afweging van belangen. En dat is in Nederland helemaal niet zo slecht georganiseerd. Het systeem van bestemmingsplannen werkt niet altijd even vlot, maar is wel helder. Het is op een democratische manier tot stand gekomen, staat los van individuele belangen en is in alle gevallen gebaseerd op een visie over de ontwikkeling van (een deel van) de stad.


Studentenwoningen, een prachtvoorbeeld van bottom up-strategie.

Grindbak

In dit licht valt de discussie te plaatsen rond ‘Blok III’ in Amersfoort, eufemistisch ook wel ‘de Grindbak’ genoemd. Het is de sluitsteen van het Eemplein dat in de jaren 2013 en 2014 is aangelegd. Het Eemplein was een typische top-downontwikkeling, die inspeelde op de destijds te verwachten groei van het aantal inwoners van Amersfoort. Ondanks voorafgaand commentaar werd het plein uiteindelijk goed ontvangen, enige teleurstelling over de tot nu toe weinig verrassende invulling van de plinten daargelaten. Blok III is al die tijd braak blijven liggen, passend bij de tijd, in afwachting van betere tijden.

Kloppend cultureel hart

Het Eemplein, bijna on-Amersfoorts en grootstedelijk, is een cultureel plein voor alle Amersfoorters en ziet er inmiddels uit alsof het er altijd al geweest is. Het leven heeft er zijn loop genomen. Ondanks alle aanvankelijke twijfels wordt het plein goed gebruikt. Evenementen, markten, de ijsbaan en de kermis hebben er hun plek gevonden. Tal van horecavoorzieningen, de bioscoop en de instellingen Kunsthal KAdE, Bibliotheek Eemland, Scholen in de Kunst en Archief Eemland in het Eemhuis vormen een kloppend cultureel hart van Amersfoort.

Red de eemhaven

Het braakliggende Blok III is inzet van een intens verschil van inzicht. De Stichting Vrienden van de Eemhaven zet zich in voor het behoud en de versterking van de historische, economische en duurzame waarden van het Eemhavenkwartier. Zij kwam in actie onder het mom ‘Red de Eemhaven’. Initieel wilde ze een Oliemolen op deze plek. Om dit voor elkaar te krijgen is stevig campagne gevoerd en zijn handtekeningen verzameld. Als schrikwekkende tegenhanger werd een hoog appartementengebouw getoond, iets dat niemand wil, maar dat er zeker ook niet zou komen. Dit initiatief verhitte de gemoederen. Nadat zowel de gemeente als de Rijksdienst Cultureel Erfgoed en andere groeperingen in de stad de Oliemolen afwezen, is deze geskipt. De kwestie Blok III is vervolgens breder ingezet als voorbeeldplek waar burgers samen de stad zouden moeten maken.

On-Amersfoorts ontwerp

Vorige week presenteerde Jan Poolen van ZEEP Architects and Urban Designers een plan voor Blok III. Een on-Amersfoorts ontwerp, voor velen in de zaal een positieve verrassing. Hoewel het welbeschouwd ‘gewoon’ een woningbouwproject met appartementen in de hogere prijsklasse en functies in de plint betreft, is de architectuur van het gebouw op deze plek zeer bepalend. En daarin toont dit plan zich zeer onderscheidend. Hoe zorg je voor een goede overgang tussen oude en nieuwe stad, op zo’n cruciale plek? Hoe voorkom je dat het een hoog blok en een blokkade wordt met ongewenste schaduwwerking?

Plinten van glas

In het plan wordt dit opgelost door een dynamische, bloksgewijze opbouw van het appartementengebouw, waar de zon daadwerkelijk doorheen kan schijnen, daarbij ook refererend aan de dynamiek van de voormalige, helaas gesloopte industriële hoogbouw langs de Eem. Cruciaal voor het contact met de Eem, het Eemplein en de Nieuwe Stad zijn de omringende plinten van glas in het plan, in combinatie met acht meter hoge overstekken op pilaren, waarmee het contact naar de omgeving en zicht op de Eem is gegarandeerd.

Angst voor het onbekende

Nee, geen burgerinitiatief, maar ruimte voor participatie was er wel: in de voorbereiding werden tal van gesprekken gevoerd met de ‘stakeholders’, met omwonenden en gebruikers en met toekomstige bewoners. Het plan toont, met het oog op wensen vanuit de omgeving, ook een ‘Stadsruimte’ waarvan de huur laag (niet-commercieel) is gehouden om laagdrempelige initiatieven te faciliteren. De initiatiefnemers nodigden tijdens de avond geïnteresseerden uit om aan deze ruimte invulling te geven, wat meteen ook creatieve ideeën opleverde vanuit de zaal. Met dit plan lijkt de angel uit de discussie te zijn. Was het dan toch angst voor het onbekende geweest?

Blik vanuit de toekomst

Hoe democratisch moet je zijn en wat is democratie nou eigenlijk? Het plan voor het Eemplein, inclusief Blok III, past binnen het vastgestelde bestemmingsplan. Dit is gepaard gegaan met bezwaarschriftenprocedures en ook de provincie heeft meegekeken. Het tracé is doorlopen en biedt rechtszekerheid. We weten wat kan en mag en ook welke afwijkingen eventueel mogelijk zijn. En regelmatig mogen we maar wat blij zijn dat ons die zekerheid geboden wordt. Vaak leren we met de tijd dat een ontwikkeling goed was voor de stad, iets wat op het moment van de beslissing moeilijk was om te voorzien, omdat het nu eenmaal veel van ons vergt om je van het hier en nu los te maken en als het ware met een blik vanuit de toekomst naar een ontwikkeling in het nu te kijken.

Waakzaam oog

Top down of bottom up? Beiden moeten en mogen er zijn: het ene is soms democratischer dan het ander, en een waakzaam oog en visionaire blik vanuit de overheid is toch niet zo verkeerd. Zou dat de reële slotsom kunnen zijn?

Op 16 maart 2016 organiseert FASadE het Architectuurcafé ‘De contramal van Burgerparticipatie’. Zie www.fasade.nl en de aankondigingen via de nieuwsbrief van FASadE.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels