blog

Kan architectuur kwaad doen?

Architectuur

De woorden van Zaha Hadid over werkomstandigheden in het Midden Oosten hebben veel stof doen opwaaien. Achter deze discussie lijkt een andere vraag schuil te gaan: kan architectuur onafhankelijk zijn in een omgeving die despotisch, wreed en zelfzuchtig is. De discussie is te beschouwen als een uiting van het groeiende gebrek in geloof in de autonomie van de architectuur.

Kan architectuur kwaad doen?

In opkomende landen in het midden en verre oosten worden nieuwe monumenten gebouwd in de vorm van sportstadions, paleizen en andere prestigeprojecten. Dat gaat niet altijd van een leien dakje. Zo berichtte de Engelse krant The Guardian dat de werkomstandigheden op de bouwplaatsen in Qatar slecht zijn en dat honderden bouwvakkers het leven hadden gelaten bij het bouwen van de stadions voor het WK voetbal in 2022 .

Na uitspraken van Zaha Hadid ontstond een enorme controverse rond haar persoon en haar ontwerp voor het Al Wakrah stadion. Wouter Vanstipthout twitterde gevat dat het Al Wakrah stadion in Qatar van Hadid de Birma spoorweg van het parametrische ontwerpen is. Moeten architecten zich inzetten voor een verbetering van de werkomstandigheden? Moeten we hun werk veroordelen als ze dit niet doen?

Schoonheid

De architectuur van Albert Speer is veroordeeld voor zijn banden met Nazi Duitsland. In een boek betoogt de Luxemburgse architect Leon Krier echter dat we dit werk geheel los moeten zien van de ideologie die de architect aanhing. Speer was weliswaar de architect van het regime (en in een later stadium minister van bewapening), maar zijn project voor Berlijn kent een eigen intrinsieke schoonheid.

Daar zit wat in, toch zijn er twee argumenten tegen in te brengen. Speer plande in Berlijn een stadsas van ongekende proporties. Voor dit project zijn Joodse wijken afgebroken en is de bevolking weggevoerd. Het is lastig bij dit soort activiteiten betrokken te zijn en dan te zeggen dat politiek niets te maken heeft met architectuur.

Als je verder de plannen voor de noord-zuidas bestudeert, valt daar moeilijk wijs uit te worden. Vooral de schaal en de proporties van de gebouwen die langs de as in twee en soms drie rijen staan opgesteld, zijn moeilijk te vatten. Datzelfde geldt in meer of mindere ruimte voor de stedelijke ruimte waarin deze gebouwen een plek krijgen.

Tegen het einde van de oorlog waren slechts delen van Speers plan uitgevoerd en deze zijn voor het grootste deel na de oorlog opgeruimd. Toch zijn in Berlijn nog altijd sporen te vinden van Speers architectuur en het ongemak hiervan is groot. In het verlengde van Unter den Linden loopt kaarsrecht in westelijke richting een brede straat met 2×5 rijbanen. De lantarenpalen aan deze weg zijn van de hand van Speer. Ze hebben echter een hoogte die niet zou misstaan op een gemiddeld Nederlands woonerf.

Voor en tegen

Terug naar Hadid. Ze ziet het niet als haar taak te letten op de veiligheid op de bouwplaatsen In Qatar. Ze zei letterlijk: “Ik kan er niets aan doen want ik heb niet de macht er iets aan te doen.” In haar optiek zou de overheid dat moeten doen. Het is een kraakheldere redenering. Je kunt niet een opdracht in Qatar accepteren en er tegelijkertijd iets van zeggen. Als je dat laatste wilt, kun je de opdracht beter afslaan. Je kunt je niet tegelijkertijd voor en tegen hetzelfde project zijn.

Dit hoeft niet vanzelfsprekend te leiden tot een veroordeling van de architectuur van Hadid, die nog steeds overtuigend is. Ironisch is natuurlijk wel dat Hadid zegt als architect niets met de arbeiders te maken te hebben, maar jaren geleden de belangrijkste inspiratie voor haar architectuur haalde uit het werk van de avant-garde in de Sovjet Unie van de jaren twintig van de vorige eeuw. Een avant-garde die de solidariteit met de arbeiders hoog in haar vaandel had staan.

Het feit dat Hadid zegt niets te kunnen doen aan werkomstandigheden, maakt haar nog niet tot een architect van het Qatar regime. De vraag is dan wellicht: had ze de opdracht wel moeten aannemen? Ik moet de laatste dagen vaak denken aan Hertzberger die ooit zei nooit een gevangenis te willen ontwerpen. Maar bij een stadion ligt dat al een stuk ingewikkelder. Duidelijk is dat de bouw van de stadions in Qatar niet spoort met de politieke waarden die wij belangrijk vinden. Maar dat maakt de architectuur ervan nog niet verdacht.

 

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels