blog

Jewish Traces in Amsterdam

Architectuur

Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwamen miljoenen mensen op afschuwelijke wijze om het leven. Er is volop onderzoek gedaan naar de sociale context van de oorlog, maar over de invloed ervan op de ruimtelijkheid wordt nauwelijks gesproken. Veertig bouwkundestudenten van TU Eindhoven hebben daarom de invloed van de Duitse regelgeving op de stad Amsterdam onderzocht. Dit vormde de aanleiding voor een tentoonstelling in Castrum Peregrini, voormalig onderduikadres van Claus Bock en Buri Wontschovski.

Jewish Traces in Amsterdam

Aanleiding en context

Aanleiding voor de tentoonstelling was een onderzoek van Vrije Universiteit Amsterdam, waarin de sociale consequenties van onderduiken in de Tweede Wereldoorlog werden bestudeerd. Docenten Hüsnü Yegenoglu en ir. Jochem Groenland besloten hier hun vak vak ‘Architectural Analysis’ aan te koppelen.

Met de verhalen en interviews van Joodse onderduikers als startpunt, is door de Eindhovense studenten een architectonisch onderzoek ingezet. Aan de hand van drie thema’s hebben ze de invloed van de oorlog op de ruimtelijkheid van Amsterdam in kaart gebracht.

 
De tentoonstelling ‘Jewish Traces in Amsterdam’  in Castrum Peregrini.

De tentoonstelling

De enige kleur in de ruimte komt van de bezoekers zelf en het rood in de kaarten op de achterwand. Dit creëert een zekere afstandelijkheid en benadrukt tegelijkertijd de vrijheid van de toeschouwer. De maquettes zelf zijn spierwit. De vertrekken waar de joden zaten ondergedoken, worden aangegeven door er eveneens witte meubels in te plaatsen. Dit gebrek aan kleurverschil daagt de bezoeker uit om zelf op zoek te gaan naar de betreffende ruimte. Het contrast in kwaliteit van de verschillende onderduikadressen wordt hierdoor pijnlijk duidelijk en geaccentueerd. 

 
Kritische carthografie siert de achterwand van de tentoonstellingsruimte. 

Allereerst zijn publieke gebouwen met een Joodse achtergrond onder de loep genomen. Via deze analyse is onderzocht wat voor sporen de wetgeving in de jaren ’40-’45 heeft nagelaten in de ruimtelijke omgeving. Aan de hand van drie periodes (voor, tijdens en na de Oorlog) is dit vertaald naar zogeheten ‘kritische cartografie’. Door de maatschappelijke context in de kaarten te verwerken, leggen ze een verbinding tussen sociale omstandigheden van die tijd en de ruimtelijke consequenties in Amsterdam.

 
Als tegenhanger van de afstandelijke, analytische kaartenreeks, illustreert de laatste ‘kaart’ het onbegrijpelijke van de Tweede Wereldoorlog. 

Het tweede onderzoek betreft een architectonische analyse van een aantal onderduikadressen. De architectonische maquettes, plattegronden en analyses over levenskwaliteit bieden inzicht in de grote verschillen tussen de verschillende adressen.  

 
Door in de spierwitte maquettes net zo witte meubels te plaatsen in het vertrek waar de joden zaten ondergedoken, wordt de bezoeker uitgedaagd om zelf op zoek te gaan naar deze ruimte. 

Tot slot is door elke groep studenten een literair thema onderzocht om de relatie te leggen tussen de ‘hiding places’ en uiteenlopende onderwerpen. Een voorbeeld hiervan is een studie over (speel)films, waar het Anne Frankhuis in voorkomt. In verschillende tijdsperiodes wordt het huis op zeer diverse wijzen ruimtelijk weergegeven. Het dagboek van Anne Frank vormde de basis voor de weergave van het Achterhuis in The Diary Of Anne Frank (1959). In 1960 opende het Anne Frankhuis als museum, waarna duidelijk werd dat het beeld uit de film totaal niet klopte. Ook hier slaan de studenten dus een brug tussen maatschappelijke context en de invloed op de ruimte, al dan niet in op een andere schaal.

Castrum Peregrini: het onderduikadres en de stichting

Castrum Pegegrini, oftewel ‘de burcht van de pelgrim’, groeide uit tot culturele stichting waarbij vrijheid, vriendschap en cultuur centraal staan. De rijke geschiedenis van het pand vormt het overkoepelende thema binnen het programma van de stichting. Het was dan ook de uitgelezen plek voor de pop-up tentoonstelling.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog huurde kunstenares Gisèle d’Ailly-van Waterschoot van der Gracht (1912 – 2013) de derde etage van het Amsterdamse pand. Ze stelde de verdieping beschikbaar voor Claus Bock en Buri Wongtschovski, beiden van Joodse komaf. 

 
De derde verdieping van het pand deed in de Tweede Wereldoorlog dienst als onderduikadres. Het vertrek verkeert in originele staat

Ondanks dat de verdieping ‘vrij’ bewoonbaar was, mochten de twee joden natuurlijk niet worden gezien. De enige weg naar de buitenlucht was door via een lege liftschacht ’s nachts naar het dak te klimmen. Opgesloten op de verdieping, waren Claus en Buri aangewezen op de vrijheid van de geest. Door zich bezig te houden met kunst en literatuur, konden ze een zekere onafhankelijkheid behouden.

 
Een typerende foto van Gisèle d’Ailly-van Waterschoot van der Gracht. Door Claus en Buri te leren over kunst en literatuur, bleven zij mentaal actief en behielden ze hun vrije geest.

Relevantie 

Er is mij wel eens gevraagd wat het nut is van kunst- en architectuurgeschiedenis: de toekomst is immers belangrijker dan het verleden. ‘Jewish Traces in Amsterdam’ toont aan dat er meer aan de hand is dan wat op het eerste gezicht te zien is. Naast de directe invloed op de mens, worden ook stad en ruimte beïnvloed door wet- en regelgeving en andere sociale aspecten. De taak en invloed van architecten, de regering en de doodnormale burger worden hiermee in een nieuw daglicht gezet. Sinds de crisis zijn kunst, cultuur en literatuur onder vuur komen te liggen, maar Claus Bock en Buri Wongtschovski hebben aangetoond dat een vrije, actieve geest belangrijker is dan een vrij lichaam. Wet- en regelgeving kunnen evenals kunst en cultuur van levensbelang zijn, dus laten we er vooral niet te licht over denken.

‘Jewish Traces in Amsterdam’ is inmiddels afgebroken, maar men staat open voor een nieuwe locatie. Voor meer informatie of bij interesse voor het faciliteren van de tentoonstelling, kunt u contact opnemen met Hüsnü Yegenoglu: h.h.yegenoglu@bwk.tue.nl / 0650262037.

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels