blog

Rem’s Architectuur Biënnale: elementen, geen gebouwen

Architectuur

Nadat het preview publiek vorige weekeinde was vertrokken, keerde de rust terug op de terreinen van de Biënnale van Venetië. Deze Biënnale is minstens zo interessant en invloedrijk als de eerste die werd georganiseerd door Paolo Portoghesi in 1980 en het startsein was voor het postmodernisme in de architectuur, of die van Aldo Rossi uit 1985, die de belangstelling voor de stad en het stedelijke project aanwakkerde. De Biënnale van Koolhaas is te zien als een belangrijk en welkome bijdrage aan de vraag hoe de discipline nu zich kan ontwikkelen.

Rem’s Architectuur Biënnale: elementen, geen gebouwen

De veertiende Architectuur Biënnale heeft als motto: architectuur, geen architecten. Het had ook kunnen zijn: elementen, geen gebouwen. Curator Rem Koolhaas heeft verklaard met de tentoonstelling het denken over architectuur te willen vernieuwen. Door geen gebouwen te laten zien, neemt hij afstand van een objectgerichte benadering die in veel architectuurbeschouwingen sterk dominant is, mede onder de invloed van beoefenaren van de kunstgeschiedenis. In de op Fundamentals uiteengelegde benadering komt de vorm voort uit populaties van beelden, tekeningen en andere documenten.

Belevenissen

Op Fundamentals valt zodoende veel te beleven. De vraag hoe je architectuur kunt laten zien, wordt op boeiende wijze beantwoord. Dat staat niet los van de vraagstelling die aan deze biënnale ten grondslag ligt. De tentoonstelling ‘Elementen van Architectuur’, te zien in het Centrale Paviljoen van de Giardini, is vormgegeven als een dynamische aaneenschakeling van installaties die aan de bouwelementen van de architectuur zijn gewijd. Opmerkelijk zijn de grote onderlinge verschillen tussen de vijftien installaties.

 Blog Venetie _Fundamentals _ Harm Tilman 

Contrasten

Enkele installaties illustreren de ontwikkeling van het betreffende bouwelement door twee extreme staten ervan met elkaar te confronteren. In de eerste installatie staat het moderne, verlaagde plafond tegenover het gerestaureerde gedecoreerde gewelf van Galileo Chini uit 1909. De ambitie symbolische betekenissen op een vlak te schilderen, wordt zo uitgespeeld tegen de behoefte een antwoord te vinden op utilitaire behoeften. In de aan het raam gewijde installatie staan machines die componenten polijsten en raam fittingen testen, tegenover een wand met traditionele Engelse ramen.

Historische verhalen

Andere installaties hebben een meer verhalende opzet gekregen. In de ruimte van het balkon worden boeiende verhalen verteld, met scènes van beroemde speeches, maar ook van het meer alledaagse gebruik van dit element. Deze installatie is een oproep de betekenis van het balkon opnieuw te overdenken. De installatie van de haard bestaat uit drie delen: een historische stookplaats, de decoratieve evenknie hiervan in het aristocratische huis en de ontwikkeling van systemen die slechts de plekken verwarmen waar individuen zich ophouden. De boodschap: de schouw dreigt een element te worden dat volledig overbodig is.

Ecologieën van materialen en techniek

In het deel gewijd aan de gevels, wordt ingezoomd op de processen die hebben geleid tot de explosieve groei van deze elementen gedurende de laatste honderd jaar. Een twaalftal mock ups van hedendaagse gevels staat opgesteld tegen de achtergrond van wanden die zijn beplakt met nieuwsberichten en die de ontwikkeling van de façade laten zien. Om deze processen te doorgronden, kun je het beter hebben over ‘material embodiment’ dan over ‘material representation’, stellen de samenstellers van dit onderdeel. “Deze processen hebben [namelijk] minder van doen met een historische opeenvolging van vindingen dan met een begrip van dynamische ecologieën van materialen en technieken, hun verspreiding, toepassing en aanpassing.”

Monditalia

Minstens zo interessant is de tentoonstelling Monditalia, het tweede onderdeel van Fundamentals. Ze gaat over de cultuur en de geschiedenis van Italië. Ook de scenografie van deze tentoonstelling is bijzonder geslaagd. Een doek van reusachtige proporties, met daarop een kaart van Italië uit de vijfde eeuw, loopt door de gehele Arsenale en definieert verschillende ruimtes waarop kwesties zoals renovatie of transformatie worden aangekaart. Complementair hiermee worden fragmenten getoond van speelfilms, geschoten op de locaties die je in de tentoonstelling tegenkomt. Daarnaast zijn podia gebouwd waarop tijdens de biënnale dans- en theatervoorstellingen zullen plaatsvinden.

 Blog Venetie _Fundamentals _ Harm Tilman 

Portret La Maddalena

Het meest werd ik getroffen door een documentaire over het gebouw dat Stefano Boeri ontwierp en bouwde voor een conferentiecentrum op het eiland La Maddalena. Hier had de G8 conferentie van 2009 moeten plaats vinden. Berlusconi verplaatste deze gebeurtenis op het laatste moment naar een andere plek en Boeri’s gebouw is nooit in gebruik genomen. De architect geeft zelf commentaar bij deze trieste geschiedenis en doet dat op indrukwekkende wijze. Naast deze documentaire wordt een film getoond waarin een oudere eilandbewoner een stoel maakt uit stukken glas die van de gevels van Boeri’s gebouw zijn gevallen.

Handelsbeurs

Ook in de landenpaviljoens, het derde onderdeel van Fundamentals en grotendeels ondergebracht in de Giardini, zijn opwindende presentaties te zien. In het Russische paviljoen wordt geprobeerd historische ideeën een nieuwe bestemming te geven. Om deze twintig ideeën te presenteren, maken de samenstellers gebruik van de universele beeldtaal van een handelsbeurs. Omdat het een beurs is hebben de Russen twintig firma’s uitgevonden die deze ideeën vertegenwoordigen en verkopen.

Uitleg bij de plannen

De bezoekers aan het Zwitserse paviljoen ondergaan een andere ervaring. Als ze de volledig wit geschilderde ruimtes van dit paviljoen betreden, duwen studenten trolleys met archief materiaal naar binnen. Zij geven uitleg bij de documenten die ze uit de dozen halen en die zo tot leven komen. Samensteller Obrist zegt dat hij voor deze onconventionele presentatiewijze heeft gekozen, omdat het moeilijk is architectuur goed te laten zien. “It always feels dirty if you have drawings and models on the wall.” Als je architectuur wilt laten zien, moet je het bouwen.

Prefab

Een mooi voorbeeld hoe je dit kan aanpakken, is het Chileense paviljoen, in mijn ogen een van de beste van deze Biënnale. In dit paviljoen vormt de introductie in 1972 van prafab bouwsystemen en de daaropvolgende, tumultueuze geschiedenis het uitgangspunt voor een gedegen onderzoek naar de verschillende bouwsystemen die wereldwijd in gebruik zijn genomen. De samenstellers van dit paviljoen (dat onderdeel is van de Arsenale) laten op overtuigende wijze zien dat een verschuiving in esthetiek de bron kan zijn voor totaal nieuwe benaderingen.

Toekomst architectuur

Door de nadruk te leggen op de elementen van de architectuur –plafonds, muren, balkons enzovoort- en op de hedendaagse verschijning hiervan, formatteert Rem Koolhaas de harde schijf van de hedendaagse architectuur op gedurfde wijze. In Venetië wordt een nieuwe, mogelijke toekomst van de architectuur geforceerd, door de contouren ervan uit te tekenen en architecten nieuwe handvatten te geven.

Ga dat zien dus.

Actie abonnement de Architect

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels