blog

Fundamentals: stap op weg naar nieuwe utopie

Architectuur

De Nederlandse architect Jaap Bakema leefde van 1914 tot 1981 en is een van de grootste architecten van de 20ste eeuw. Zeg maar de Rem Koolhaas van zijn tijd. Afgelopen week is de door de laatste samengestelde Architectuur Biënnale in Venetië geopend. Fundamentals richt zich op de architectonische elementen die iedere architect altijd en overal gebruikt en op de evolutie van de architectuur van de deelnemende landen gedurende de afgelopen honderd jaar. Volkomen terecht is in het Nederlandse paviljoen op deze biënnale door Guus Beumer en Dirk van den Heuvel een tentoonstelling aan Bakema gewijd.

Fundamentals: stap op weg naar nieuwe utopie

Bakema is behalve de architect van verschillende iconische gebouwen, waaronder de Lijnbaan te Rotterdam, ook een architect die zich wist te verbinden met de meest uiteenlopende netwerken. Zo onderhield hij nauwe banden met de televisie- en bouwindustrie, en zette hij zich in voor de dialoog met architecten uit Oost Europese landen. Bekender is vermoedelijk dat hij zeer actief was in het internationale architectenplatform CIAM en aan de basis stond van de opvolger daarvan, Team X.

 Bakema meeting Bonnieux, courtesy Smithson Photo Collection
Bakema ontmoet Bonnieux @Smithson Photo Collection 

Vernieuwend

Ook in de bureaupraktijk van Van den Broek en Bakema was hij vernieuwend. Dit Rotterdamse bureau werkte bijvoorbeeld met tal van bouwbureaus en was zo in staat een groot deel van zijn eigen productie te controleren. Tegelijkertijd werd in het bureau uitgebreid geëxperimenteerd met nieuwe wijzen van presentatie, zoals in de tentoonstelling goed is te zien.

 Van Stoel tot Stad
Pagina Manuscript Van Stoel tot Stad, 1963, Collectie Het Nieuwe Instituut

Open samenleving

Bouwen voor een open samenleving is de sleutel tot Bakema’s werk, stelt medecurator Dirk van den Heuvel. Bakema verklaarde zijn ambities in termen van maatschappelijke verantwoordelijkheid. Volgens hem diende je je ervan bewust te zijn dat je opereerde in een grotere, haast kosmologische context. Bakema bleek niet alleen in staat te zijn om de meest urgente maatschappelijke problemen een plek te geven in de architectuur, maar bovenal wist hij architectuur ook een prominente plek in de samenleving te bezorgen.

Energie

In de tentoonstelling worden deze facetten op een integere manier voor het voetlicht gebracht. De ontvangst van deze tentoonstelling in het Nederlandse paviljoen is onbegrijpelijk lauw. In een naargeestige recensie van Kirsten Hannema afgelopen vrijdag in de Volkskrant, kreeg het Nederlandse paviljoen zelfs maar twee sterren. Hannema meende een “weinig inspirerende tentoonstelling” te hebben gezien waarbij “de energie ontbreekt”.

Heldenverering

Minstens zo opmerkelijk is de heldenverering die Rem Koolhaas nu ten deel valt en waarin de media – dezelfde Volkskrant voorop – een belangrijke rol spelen. Daarbij is voor Koolhaas’ project, te weten de verschuiving van architecten naar architectuur, maar bar weinig aandacht. De Volkskrant ging zelfs zover te suggereren dat Koolhaas andere architecten alleen maar buiten de deur te houden om zo alle aandacht op zichzelf te kunnen vestigen.

 Terneuzen Bakema Blog Harm Tilman Biennale Venetie
Model Stadhuis Terneuzen, 1961, Collectie Het Nieuwe Instituut

Jaap en Mies

In 1962 werd Bakema in de gelegenheid gesteld op de nationale televisie zijn opvattingen over architectuur te presenteren. Het woonhuis voor de regisseur van dit programma werd ontworpen door Bakema. Leen Timp was de levenspartner van de onmens populaire tv presentatrice Mies Bouwman. Zij was degenen die in een 24 uur durend programma -voor de eerste maal op tv- het Dorp in Arnhem wist te verkopen aan het Nederlandse volk. En wie had het Dorp ontworpen? U raadt het al: Bakema.

Jaap Bakema Fundementals Biennal Venetie
Woningbouw Lekkumerend, Leeuwarden, 1962, Collectie Het Nieuwe Instituut

Rem en Twan

Afgelopen vrijdagavond was in het programma Nieuwsuur op Nederland 2 een reportage te zien waarin Twan Huys in Venetië ging ontbijten met Koolhaas en daarna met hem mee voer naar de Giardini waar de Fundamentals is te zien. Ondanks verwoede pogingen van Rem zijn project voor het voetlicht te brengen, bleef Twan hem bestoken met vragen naar zijn drukke agenda. Zo bleef het beeld hangen van een geniale gek met een krankzinnig drukke agenda. Een uitgebreid en smakelijk portret in Vrij Nederland over de nukken en grillen van Nederlands bekendste architect ging hieraan vooraf.

“Overal zit lucht tussen”

De rol van de architect is tussen 1962 en 2014 enorm veranderd. De symmetrie tussen beide posities is echter opvallend. Bakema was een architect die in staat was (althans voor enige tijd) de meest uiteenlopende standpunten in een positie te verenigen en tot deel te maken van een verhaal over de open samenleving. “Overal zit immers lucht tussen”, zei hij eens. Vandaag de dag is een dergelijk “groot verhaal” niet meer mogelijk. Voor de manier waarop Koolhaas in de media beweegt en met ze dealt, kun je slechts bewondering hebben.

Lijnbaan Rotterdam
Etalage Lijnbaan @Steef Zoetmulder / Nederlands Fotomuseum

Elementen

Koolhaas richt zich in zijn onderzoeksbiënnale op de elementen van de architectuur, zoals de gevel, de muur, de trap en het plafond. De vraag in welke ordening die een rol spelen is voor dit moment opgeschort. Bakema had veel feitelijke invloed en viel uiteindelijk weg in het collectief. Koolhaas omgekeerd heeft een ongekende sterstatus bereikt en oefent vooral invloed uit via de media.

Machtsverschuiving

Maar ook Rems project kent een verhaal. In het huidige bouwen ligt alle macht bij de aannemers en de constructiebureaus. Door de aandacht te vestigen op de elementen van de architectuur en daar onderzoek naar te doen, wordt het voor architecten wellicht mogelijk terrein terug te winnen.

Nulgraad

Het eerste wat Fundamentals doet, is aandacht vragen voor alles wat niet verschillend, regionaal of kleurrijk is. De tentoonstelling ziet af van de gebruikelijke presentatie van projecten door architecten en onderzoekt de nulgraad van de architectuur en de diversiteit.

Nieuwe esthetiek

Het onderzoek naar de in het archief belande utopieën uit vroegere tijden hoort daarbij. In het Nederlandse paviljoen is de utopie van de open samenleving ontleed, hersteld, becommentarieerd en tentoongesteld. Het vormt de mogelijke kiem voor het opbloeien van een nieuwe en radicale esthetiek die de hedendaagse architectuur een stap verder kan helpen.

Architectuur Biënnale Venetië, nog te zien tot 23 november 2014, gesloten op maandag, dagelijks geopend van 10 tot 18 uur.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels