blog

Bauhaus: van reconstructie naar reparatie

Architectuur

Afgelopen mei werden in de Duitse stad Dessau, niet ver van Berlijn, de nieuwe Meisterhäuser (docentenwoningen) van het Bauhaus feestelijk geopend. Op het podium ontbrak directeur Philipp Oswalt, een van de drijvende krachten achter deze renovatie. Hieraan ging een moeizaam proces vooraf waarin de voorgenomen reconstructie van beide door Walter Gropius ontworpen huizen plaats maakte voor een reparatie waarin het begrippenpaar precisie en onscherpte een belangrijke rol speelt. Op het eerste gezicht heeft het ontslag van Oswalt niets te maken met de uitkomst van dit proces. Of toch wel?

Bauhaus: van reconstructie naar reparatie

Het Bauhaus is een van de invloedrijkste architectuuropleidingen van de wereld. Het curriculum ligt ten grondslag aan dat van de meeste architectuurscholen in Europa en Amerika. Het Bauhaus werd opgericht in 1919 en wilde de werelden van arts & craft, van handwerk en massaproductie dichter bij elkaar brengen.

De geschiedenis van het Bauhaus is nauw verweven met die van de politiek. De school is in 1919 opgericht in Weimar. Als drie jaar later het budget door de gemeenteraad wordt gehalveerd, besluit architect en directeur Walter Gropius de school te verplaatsen naar Dessau. De nauwe verbintenis met de linkse gemeentepolitiek werd de school in 1930 opnieuw fataal. Directeur Ludwig Mies van der Rohe probeerde nog een tijdje het Bauhaus in Berlijn voort te zetten als private school, maar ook dat stonden de nationaal socialisten niet toe. In 1933 werd de school definitief gesloten.

 Blog Harm Tilman Bauhaus 

Architectuur en politiek

De koppeling tussen architectuur en politiek is lange tijd heel hecht geweest. Ik herinner me dat we in de jaren zeventig bijvoorbeeld op de Faculteit Bouwkunde te Delft in ontwerpprojecten de woningbouw van Frankfurt en Rusland bestudeerden. De Siedlungen die Ernst May voor de oorlog in Frankfurt realiseerde, evenals de gebouwen en studies van de Russische avant-garde zijn zeer interessant. Maar de keuze was ook ingegeven door het feit dat deze tot stand kwamen in door linkse partijen gedomineerde overheden.

De relatie tussen architectuur en politiek krijgt in het Bauhaus anno nu onverwacht weer een geheel nieuwe wending. In 2019 bestaat het Bauhaus 100 jaar en alle drie steden maken zich op dit jubileum groots te vieren. Dessau is van plan een museum te realiseren. De kwestie echter op welke locatie dit museum zal komen, verdeelt architectuur en politiek. Terwijl Bauhaus directeur Philipp Oswalt een plek nabij het Bauhaus bepleitte, was minister Stephan Dorgeloh voor een locatie in het stadscentrum. Het escalerende conflict koste Oswalt uiteindelijk zijn baan.

 Blog Harm Tilman Bauhaus 

Geen reconstructie, maar reparatie

Deze politieke querelle overschaduwt de opening van de nieuwe Meisterhäuser, afgelopen maand in Dessau. Het meest opmerkelijke is wellicht, dat het niet gaat om een reconstructie van de twee in 1945 verwoeste woningen van Walter Gropius en Laszlo Moholy-Nagy, maar om een interpretatie. Strikt genomen gaat het om nieuwe gebouwen, alleen zo kun je volgens de Berlijnse architect Bruno Fioretti Marquez de herinnering levendig houden aan de woningen die hier ooit stonden.

Zo word je als bezoeker geconfronteerd met twee bouwwerken die in eerste instantie veel weg hebben van het origineel, maar bij nadere inspectie daar danig van verschillen. De contouren van beide huizen zijn bewaard gebleven, maar anders als in de oorspronkelijk versie, zijn zij niet gemaakt van gestuct metselwerk, maar van transparant zichtbeton. Dat fenomeen treedt ook op bij de andere bouwelementen, zoals de deuren en de ramen. Die zitten op precies de juiste plek, maar zijn zo gedetailleerd dat de gewenste onscherpte gestalte krijgt. Pas in het interieur treden grotere verschillen aan het licht. Hier heeft de architect die wanden en vloeren weggelaten die volgens hem nu niet meer nodig zijn. Bij het minimalistische resultaat zou John Pawson zijn vingers aflikken.

Kracht van de herinnering

De theoretische onderbouwing die de architect voor deze handelwijze geeft, is fascinerend te noemen. Hij vraagt zich af hoe nauwkeurig de herinnering moet zijn, om dat wat je je herinnert nog te kunnen herkennen. Voor een antwoord op deze vraag verwijst hij naar het werk van twee fotografen. Fotograaf Hiroshi Sugimoto heeft in een serie foto’s uitgezocht hoe onscherp je een foto van bijvoorbeeld Vila Savoye of het Rietveldhuis kunt maken. Thomas Demand bouwt kartonnen maquettes van bekende situaties, fotografeert deze vervolgens en gooit de maquettes weg. In beide gevallen doet het eindproduct denken aan het origineel, maar valt het daar niet mee samen.

Ondanks dit fascinerende verhaal blijft er ruimte voor gerede twijfel. De vraag waarom in Dessau is afgezien van een reconstructie en is gekozen voor een postmoderne interpretatie, laat zich moeilijk beantwoorden. Het resultaat van deze reparatie is een stemmig minimalistisch bouwwerk, dat echter in de praktijk met het origineel weinig meer van doen heeft. De eerder genoemde Philipp Oswalt was een van de grootste pleitbezorgers van de nieuwe aanpak. Betrokkenen ontkennen echter dat zijn vertrek uit het Bauhaus iets te maken heeft met de uitkomst van dit proces. Gezien de lange en bewogen geschiedenis van dit instituut zou dat heel bijzonder zijn.

Actie abonnement de Architect

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels