blog

Bibliotheek zoekt plek

Architectuur

Het lijkt erop dat de kogel door de kerk is: de nieuwe bibliotheek van Utrecht komt in het voormalige postkantoor aan het Neude. Althans dat zingt rond in de media. Terwijl de nieuwe bieb onderdeel was van het plan voor verbetering van het stationsgebied. Door de euforie rondom het prachtige postkantoor van J. Crouwel dat zomaar beschikbaar schijnt te zijn, wordt de stedenbouwkundige discussie niet meer gevoerd. Maar het plan voor de bibliotheek in het stationsgebied zal als een boemerang terugkomen als de bieb aan het Neude duurder blijkt uit te pakken.

Bibliotheek zoekt plek

Dat het postkantoor vrijkwam voor een nieuwe functie is geen verrassing. Dat buurman de Neudeflat van Hugh Maaskant binnenkort leegstaat evenmin. Het is misschien verrassend dat gemeenten zo overvallen worden door leegstand in binnensteden – hadden ze dat niet zien aankomen? Laten we wel wezen: het voormalige postkantoor is nu beschikbaar omdat vanwege de crisis in de retail het beoogde chique winkelcentrum aldaar van de baan is.

De hal van het Utrechtse postkantoor aan de Neude, ontworpen door J. Crouwel in 1924.

Versleten entree

Tegelijkertijd werkt Utrecht aan zijn stationsgebied, want dat is hard nodig. De klontering van Hoog Catharijne, de oude stationshal en de entree van de Jaarbeurs was echt versleten. Dit deel van de stad doet geen recht aan de pracht van het historische centrum. Het station had geen gezicht, de openbare ruimte geen heldere, begrijpelijke structuur en een deel van het maaiveld was een duistere no-go area geworden. Anderzijds is er een enorme economische motor in de vorm van het winkelcentrum, een massale reizigersmachine en een enorm beurscomplex, zeldzaam goed gelegen tussen trein en auto-ontsluiting. Alle aanleiding dus voor een groots opgezet plan.

Ook prima dat daarin, naast commercie en logistiek, ruim aandacht is voor cultuur. Meeliftend op de financiële mogelijkheden van het gebied was een nieuw concertgebouw mogelijk, waarin Herman Hertzberger’s schitterende muziekzaal is geïncorporeerd. Bovendien bevatte het plan voor het stationsgebied een fantastische nieuwe bibliotheek, aangevuld met culturele functies als een arthousetheater en opgetopt met studentenwoningen. Bieb++ was een cultureel cluster vlakbij het Centraal Station, dat eigenlijk het centrale station van Nederland is. Gloednieuw, toparchitectuur, centraal gelegen, het kon niet mooier… Wie daar tegen was, had zeker niet het beste met Utrecht voor!


Het ontwerp van Rapp + Rapp voor Bieb++.

Herbezinning

Maar er kwam zand in de machine. Door de economische crisis lagen kostbare projecten onder een vergrootglas en werden nieuwe afwegingen gemaakt: waar moeten gemeenten wel of geen geld aan besteden? De Bieb++ verloor aan draagvlak en sneuvelde in de gemeenteraad. Een bizarre ontknoping van een politiek steekspel? Of een kanteling van de publieke opinie? Het is nu in elk geval tijd voor herbezinning – never waste a good crisis. De protesten tegen prestigeprojecten als Bieb++ gaan vaak over geld, maar de consequenties voor de steden worden vergeten. Tegenstanders van Bieb++ kwamen snel met alternatieven en met argumenten van financiële en emotionele aard, pas in tweede instantie met kwalitatieve en stedenbouwkundige redeneringen.

Is het plan voor het Utrechtse stationsgebied iets uit een andere tijd, een tijd die nooit meer terugkomt? En is dat een reden om dat plan opnieuw te bekijken en te durven aanpassen? Wat komt er dan voor in de plaats – hoe sluit het, programmatisch en ruimtelijk, aan op de stad en het al uitgevoerde deel?

En de binnenstad? Was er in de economisch goede tijd ook goed nagedacht over de nieuwe invulling van al die leegkomende panden? Zou het historische centrum cultureel worden leeggezogen? Zou dat allemaal ‘vanzelf’ weer opgevuld worden? Ontstaat er niet per ongeluk een nieuw centrum van Utrecht waar het allemaal gebeurt, en een oud centrum dat aan zijn lot wordt overgelaten?


Artist impression van ASR en Rijnboutt met retail in het postkantoor.

Vitaliteit binnensteden zonder retail

Herbezinning betekent niet dat nu de kruitdampen van de strijd zijn opgetrokken, we de kans schoon zien een groot plan halverwege de uitvoering opeens links te laten liggen en een andere weg in te slaan. Het betekent ook niet dat we na de verkiezingen de discussie achter ons kunnen laten en op de oude voet door kunnen.

Nu is in elk geval duidelijk dat het historische stadscentrum bijzondere aandacht verdient, in een tijd van leegstandsproblematiek. Urgent is de vraag hoe historische binnensteden hun vitaliteit kunnen behouden als die niet meer grotendeels door winkels kan worden gedragen. Het voormalige postkantoor zou een leuk winkelgebouw met horeca worden, wat nu niet doorgaat (leve de crisis?). Dit betrekkelijk forse gebouw dat destijds een inbreuk maakte op het historische weefsel is door de Utrechters in het hart gesloten. Met de naburige Neudeflat, van een vergelijkbaar kaliber, is dat alleen nog in de architectenwereld het geval. Het vinden van een nieuwe functie voor beide gebouwen is belangrijk voor de vitaliteit van dit deel van de stad.

Welke plek?

Is het postkantoor als mogelijkheid voor de bieb toch eigenlijk een toevalstreffer? Is er werkelijk bekeken of een bibliotheek hier beter op zijn plek is dan op het Smakkelaarsveld? Of de bibliotheek van de 21e eeuw echt goed in dat historische gebouw past? Misschien past het ook wel prima in de Neudeflat – denk aan de boekentoren van Henry van der Velde in Gent.


De Neudeflat van Hugh Maaskant links en het postkantoor aan de Utrechtse Neude.

Hoe beoordeel en vergelijk je nu kwalitatief de verschillende locaties, gebouwen en plannen voor de Utrechtse bibliotheek en alles wat daaraan vast zit? Inclusief de vraag wat er met die locaties en gebouwen gebeurt waar géén bibliotheek komt? Is Utrecht nou het meest gebaat bij een cultuurcluster bij het nieuwe station of bij een meer over de binnenstad verspreid aanbod van cultuur? Dat gaat niet alleen over kosten, maar ook over de kwaliteit en het functioneren van de stad.

Stedebouw

Deze tekst is een pleidooi voor een beeldend stedenbouwkundig ontwerponderzoek – om het weefsel, de plekken, de functies inzichtelijk met elkaar in verband te brengen. Maak inzichtelijk wat er met de stad gebeurt als gevolg van een keuze. Zodat niet alleen in abstracte, financiële en emotionele termen wordt gediscussieerd, maar dat mensen zich er ook iets bij voor kunnen stellen. Maak het visueel, maak een tekening. Maak een stedenbouwkundig ontwerp.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels