blog

Self-made Berlijn; architecten en Baugruppen

Architectuur

Een lezing over Nederlandse architectuur in het kantoor van David Chipperfield bracht me afgelopen weekeinde terug in Berlijn. Ik was een tijd al niet meer in deze stad geweest en stond versteld wat in de centrale gebieden is veranderd en aan het veranderen is. Anders dan je in zo’ n uitgestrekte stad zou verwachten, wordt de bebouwing flink verdicht. Hoe gaan Berlijnse architecten hierbij te werk?

Self-made Berlijn; architecten en Baugruppen

Het Berlijnse bouwblok behoort tot de meest beruchte van de wereld, ten minste als we tijdverslagen uit de negentiende en begin twintigste eeuw mogen geloven. Deze blokken behoren dan ook tot de meest dicht bebouwde van de wereld. Geen wonder dat ten tijde van de stadsvernieuwing (in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw) is geprobeerd de binnenhoven vrij te maken van bebouwing en de blokranden te sluiten.

Stedelijke verdichting

Op dit moment vindt in Berlijn precies de omgekeerde beweging plaats. De binnenhoven worden weer volgebouwd. Private investeerders nemen het initiatief bij deze verdichtingsslag. Ook in de kranten lees je voortdurend over het gebrek aan goede woningen voor de zogenoemde creatieve klasse, dus de mensen die niet in de periferie willen wonen en een woning ambiëren in de meer centrale wijken.

De vraag is echter in hoeverre deze woningvraag reëel is, dan wel een zaak van marketing en op deze wijze kunstmatig is opgevoerd. Volgens een van de architecten die ik na mijn lezing spreek, is de “echte” vraag hooguit een kwart van wat de kranten suggereren. Tegelijkertijd is de discussie losgebrand over wat met de enorme hoeveelheid goedkope huurwoningen moet gaan gebeuren. Evenals in bijvoorbeeld Amsterdam, is meer dan zeventig procent van de woningvoorraad in Berlijn sociale woningbouw.

Stedelijke kwaliteit

Gelukkig ligt niet overal de nadruk op het opvullen en maximaal uitbaten van de beschikbare binnenterreinen. Dat is vooral het geval bij projecten waarbij architecten een prominente rol spelen of zelf het initiatief nemen. Dat verraste me overigens niet. Is de missie van architectuur immers niet om van de wereld een betere plek te maken? Ligt precies ook daar niet de toegevoegde waarde van architectuur?

Chippie

Ruimtelijk ensemble

De dag na de lezing heb ik de kans om een aantal projecten te bezoeken; een kans die ik niet laat lopen. De plek waar de lezing werd georganiseerd, is overigens al een prachtig voorbeeld van stedelijke verdichting. Op het terrein van een voormalige fabriek bouwde David Chipperfield zijn Berlijnse kantoor, door drie vrijstaande gebouwen aan de hof toe te voegen. Het blok aan de straatzijde vormt de poort naar het binnenterrein en bevat onder andere de presentatieruimte van het kantoor.

Op het binnenterrein is met de vierkante betonnen blokken een spannend ruimtelijk ensemble gecreëerd. De losse blokken, in plaats van een afsluitende wand, zorgen ervoor dat over de gehele lengte van het binnenterrein de zichtlijnen mooi doorlopen. De ruimte wordt geleed door twee blokken waarvan de ene vier en de andere twee verdiepingen telt. Beide blokken staan twee meter uit elkaar en vormen zo een belangrijke passage in de wandeling van de straat en de voorhof naar de achterliggende tuin.

Houtbouw als instrument stedelijke verdichting

Ook het woongebouw C13 in de Christburger Strasse is zeer de moeite waard. In opdracht van een stichting bouwde Tom Kaden hier een woongebouw van zeven verdiepingen, met op de begane grond een restaurant, op de eerste verdiepingen bedrijven en artspraktijken en daarboven appartementen. Het gebouw sluit niet aan op de aanliggende bebouwing, maar blijft hiervan vrij door een extern trappenhuis aan de ene kant en twee lichthoven aan de andere kant.

Door de trappen, de bordessen en de lift buiten het woongedeelte te plaatsen, wordt de blokrand niet afgesloten. Licht kan zo diep het blok binnendringen. Omgekeerd komt een verbinding van de hof naar de straat tot stand. Dit is mogelijk dankzij het inventieve gebruik van houtbouw, niet op traditionele wijze, maar met behulp van geprefabriceerde houten modulen.

Selfmade Berlin Blog Harm Tilman

Bouwgroepen

Ik bezoek die dag met mijn gastheren nog meer schitterende voorbeelden, maar krijg tot mijn verrassing ook de kans een vergadering van een zogenoemde Baugruppe bij te wonen. Deze bouwgroepen zijn collectieve opdrachtgevers (verenigingen van bewoners) die architecten in de arm nemen. Steeds vaker komt het echter voor dat architecten zelf het initiatief nemen en daar vervolgens een bouwgroep bij zoeken.

Bouwgroepen vind je in Berlijn in alle soorten en maten. Zo zijn er architecten die bouwpakketten ontwikkelen en deze aanbieden op de markt. Ook zijn er architecten met een zodanige uitstraling dat ze groepen bewoners meekrijgen. In de vergadering die ik bijwoon, ligt het accent op standaards die worden aangeboden. In de vergadering worden deze als het ware uitonderhandeld.

Verdichting als ontwerp

Verdichting is een ontwerp dat in Berlijn zeer sterk wordt bediscussieerd. Evenals in Amsterdam, worstelt ook de stad Berlijn met het onderwerp. Een poging om rond dit thema een IBA te organiseren, vindt vooralsnog geen doorgang. De tentoonstelling Urban Living in het Duitse Buchstabenmuseum vormt een interessante tussenstap. Voor acht locaties maakten 31 bureaus verdichtingsvoorstellen. Opvallend is de wisselende kwaliteit en de grote terughoudendheid waarmee de jury de plannen heeft beoordeeld.

Na afloop van mijn lezing maak ik kennis met de presidente van de Berlijnse Architektenkammer, zeg maar het strengere zusje van het Architectenregister bij ons. In Duitsland doen ze immers, anders dan bij ons, niet aan titelbescherming, maar aan bescherming van het beroep zelf. “Vroeger keken we met bewondering naar jullie architectuur, de durf en de boute experimenten.” Ze zei het er heel beleefd niet bij, maar je zag haar denken dat Nederlandse architecten nu wel met een zelfde soort bewondering naar hun Duitse collega’s zouden kijken.

Of dat zo is, weet ik natuurlijk ook niet. Maar afgaande op wat ik afgelopen zaterdag in Berlijn zag, kan het beslist geen kwaad kennis te nemen van de ontwikkelingen die deze stad op nieuw tot een van de interessantste in Europa maakt.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels