blog

Het Museumpark: over de geschiedenis en de toekomst

Architectuur

De laatste tijd is er enige discussie over het geplande Collectiegebouw van MVRDV, te realiseren in het Museumpark in Rotterdam. Afgelopen woensdag organiseerde Het Nieuwe Instituut samen met AIR een lezing over het Museumpark. Hoewel de gemeentelijke toekomstplannen ter sprake kwamen, stond de avond in het teken van de geschiedenis, het ontwerpproces en eventuele verbeteringen van het park.

Het Museumpark: over de geschiedenis en de toekomst

Tekst: Noortje Weenink

Of het nou gaat om interieur, exterieur of landschap; architectuur is altijd in beweging. Zo ook het Land van Hoboken, waar tegenwoordig onder andere het Museumpark gelegen is.

Land van Hoboken

Aan het begin van de 20e eeuw is er een lege plek in Rotterdam: het Land van Hoboken. Het landgoed telt 56 hectare en is, zoals de naam al doet vermoeden, in het bezit van de halsstarrige Heer van Hoboken die zijn landgoed niet wil verkopen. Terwijl de stad Rotterdam langzaam dichtgroeit, wordt 51 hectare van het poldergebied gebruikt om schapen te laten grazen. Al in 1858 worden de eerste bebouwingsplannen gemaakt door W.N. Rose, maar de heer van Hoboken blijft onvermoeibaar. Als hij in 1924 overlijdt, krijgt de gemeente zijn land eindelijk in bezit. 

Het Land van Hoboken is langzaam volgebouwd, waardoor het groengedeelte steeds kleiner is geworden. Beeld: De Urbanisten. 

Oorlog gooit roet in het eten

De gemeente schrijft een prijsvraag uit. Stadarchitect W.G. Witteveen en stedenbouwkundige W. Verhagen winnen met hun plan om een groene wig van de binnenstad naar de Maas te realiseren, met daaromheen (culturele) bebouwing. Helaas gooit de Tweede Wereldoorlog roet in het eten. Het bombardement op 14 mei 1940 maakt 80.000 Rotterdammers dakloos. Vanzelfsprekend ligt de prioriteit na de bevrijding op de wederopbouw van de binnenstad en het plan raakt in de vergetelheid.

Grootschalige functies verhuizen van het centrum naar de lege plekken van de stad. Onder andere het Dijkzigtziekenhuis (tegenwoordig Erasmus MC) en Ahoy verhuizen naar het Land van Hoboken. De groene wig verandert van een centrale leegte in een groenstedelijk milieu met vrijstaande objecten. De Watersnoodramp in 1953 zorgt voor een nieuwe tegenslag: de Westzeedijk wordt opgehoogd en ten zuiden van het gebied ontstaat een grote barrière. 

Het plan van Witteveen Verhagen met de groene wig. Beeld: Cultuurhistorisch analyse door door Urban Fabric en Steenhuis stedenbouw/landschap.

Het Museumpark in ontwikkeling

In 1985 ontstaat er voor het eerst sinds 1946 weer een visie op de binnenstad. Het concept van de groene wig van Witteveen wordt nieuw leven ingeblazen als ‘parkendriehoek’ met culturele functies en een samenhangende parkenstructuur.

Onder begeleiding van OMA ontwerpt Yves Brunier (1962-1991) op het voormalige Land van Hoboken een park: het Museumpark, zoals deze grotendeels nog steeds bestaat. Petra Blaisse, zelferkend ‘getuige van het ontwerpproces’, vertelt hierover in de lezing van AIR en Het Nieuwe Instituut. Het ontwerp van Brunier en OMA is opgedeeld in vier zones, of zoals Petra Blaisse zegt: “vier kamers met elk een andere sfeer.” Deze strakke opzet past bij het urbane karakter van Rotterdam.

De eerste zone is de meditatieve ‘kamer’, met een appelboomgaard en een tapijt van witte schelpen, als ‘voorhof’ op de tweede, stedelijke kamer. Het oorspronkelijke ontwerp van de tweede zone had allerlei voorzieningen, zoals tenthaken en een watervoorziening, maar werd door bezuinigingen teruggebracht naar een simpel, zwart podium. De derde zone betreft een romantische tuin, met kronkelweggetjes, een opgehoogde wandelroute en allerlei bloemen en struiken. De laatste zone betreft het bestrate gebied tussen de Kunsthal en Natuurhistorisch Museum Rotterdam.  


Het ontwerp van Yves Brunier en OMA uit 1985. Beeld: OMA. 

De collage van Yves Brunier toont de meditatieve sfeer van het Voorhof. 

Herinrichting 2004 en 2010

Al sinds 1993 is het park van Koolhaas en Brunier sterk bekritiseerd. Het zwarte podium oogde troosteloos, de appelbomen groeiden niet goed en onderhoud van de romantische tuin was ondoenlijk. Bovendien leed het park onder vandalisme. Om deze redenen is in 2004 besloten tot herinrichting van het park. De boomgaard is vervangen door acaciabomen, het zwarte podium heeft kleur gekregen en de tuin is in ere hersteld. De witte schelpen in het meditatieve Voorhof zijn vervangen door wit marmeren stenen, die door technische bezuinigingen op de ondergrond vermengd zijn met zwarte stenen uit de onderlaag.

In 2010 is onder het podium een parkeergarage met ondergrondse waterberging gerealiseerd. Financiële problemen en uitstel van de bouw brachten de bijnaam ‘blunderput’.

Het zwarte asfalt op het podium is versierd met de vlaggen van de Europese Unie. Foto: Raban Haaijk.

Collectiegebouw

 De rumoerige geschiedenis van het Museumpark is nog niet ten einde. Vorig jaar werd besloten een Collectiegebouw van Museum Boijmans van Beuningen in het Museumpark te plaatsen. MVRDV won de ontwerpprijsvraag, werd door een communicatieve fout uitgesloten van aanbesteding, maar kreeg via de rechtbank toch weer recht op het ontwerp. Momenteel loopt er een discussie over het al dan niet realiseren van het gebouw.   

 
Impressie van het Collectiegebouw, gezien vanaf het podium (de tweede zone). Beeld: MVRDV.

Het ontwerpproces en de toekomst

Het onstuimige verhaal van het Museumpark staat niet op zichzelf. Het is typerend voor een ontwerpproces in het algemeen. Hoewel ideale omstandigheden alleen bestaan in theorie, hebben architecten vaak de neiging alle variabelen te willen controleren. In plaats daarvan raad ik aan een sterk basisconcept te ontwerpen, waar ruimte is voor verandering. Het Museumpark is hier een mooi voorbeeld van. Ondanks dat Yves Brunier er niet meer was om zijn ontwerp te beschermen, staat de basis van zijn park nog overeind.

Het staat buiten kijf dat ook nu nog verbeteringen nodig zijn. Toch zijn genoeg alternatieve locaties voor het Collectiegebouw en minder ingrijpende oplossingen om het park weer vitaal te maken.

Eerder sprak ik over kleine, goedkope aanpassingen die grote gevolgen kunnen hebben. Het duurt vaak jaren voordat een gebouw of park ‘volwassen’ wordt en de balans tussen gebruik en onderhoud vindt. Zou het niet mooi zijn als het Museumpark, na jaren van onrust, eindelijk zijn rust vindt in het ontwerp van Brunier?

 De Urbanisten, bekend van het Waterplein in Rotterdam, hebben samen met Observatorium een artistieke interventie gehouden tijdens de Museumnacht. Ze verplaatsen de ingang van het Museumpark richting binnenstad, om zo de verbinding tussen het centrum en het park te versterken. Beeld: De Urbanisten.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels