blog

Moeders mooiste, architectuur in 2013

Architectuur

2013 wordt gekarakteriseerd door tal van drama’s: een record aantal faillissementen in de bouw, een groeiende cultuur van consumentisme, een diep gevoel van onmacht in de architectuur en op de valreep een heel licht herstel van vertrouwen in de economie. In 2013 ontstond onder architecten echter ook het besef dat de architectuur nieuwe richtingen in begint te slaan en dat alternatieven voorhanden zijn voor de toekomst die ons voor ogen staat. Het jaar kent voor mij dan ook de nodige hoogtepunten. Wat volgt is mijn overzicht hiervan.

Moeders mooiste, architectuur in 2013

Mooiste gebouw

Naast het raadplegen van boeken vervullen openbare bibliotheken een steeds grotere functie in de stad. Het zijn ontmoetingsplekken voor jongeren, er zijn cafés, vergaderruimtes, podia en dakterrassen. In Birmingham is aan een belangrijke route door de stad door Mecanoo een bibliotheek gemaakt waar alle inwoners van de stad kunnen samenkomen. Ze is daarmee een excellent voorbeeld van een bij uitstek publiek gebouw, een steeds zeldzamer wordend type overigens. Ook duidt ze op een mogelijk nieuwe rol van de architect, niet alleen als ontwerper van ruimte, maar ook als ontwerper van processen van communicatie en uitwisseling. Mecanoo laat overtuigend zien dat een architect door middel van het ontwerp mensen aan een gebouw kan binden.

Mooiste interieur

Tien jaar bouwmalaise was in een klap vergeten toen afgelopen jaar het Rijksmuseum te Amsterdam openging en het in zijn oude luister hersteld bleek te zijn. We kunnen het dus toch! Karakteristiek zijn de centrale ingang aan de passage met behoud van het fietspad en trottoirs, de open gemaakte lichthoven en de restauratie van Cuypers’ gewelven met decoraties. In ontwerp bestaan oud en nieuw parallel naast elkaar, zonder het contrast op te zoeken. Het materiaalgebruik sluit in kleurtoon en wijze van detailleren aan op de oudbouw. Vooral het schitterende lichtontwerp voor het interieur van Rogier van der Heide verdient een pluim.

Mooiste afgebroken gebouw

Bij ieder bezoek aan downtown Chicago kon je dit gebouw nauwelijks over het hoofd zien: het Prentice Women’s Hospital and Maternity Center ontworpen door de architect Bertrand Goldberg. Zijn meest bekende project is ongetwijfeld het aan de Chicago River gelegen Marina City (1959-1964), een verticale stad waarbij de Rotterdam van Rem Koolhaas mager afsteekt.

Het in 1976 opgeleverde Prentice Women’s Hospital mocht er echter ook wezen. Het is een sterk staaltje brutalistische architectuur, met een plattegrond in de vorm van een klaverblad. In 2011 werd het gesloten, een jaar later gevolgd door plannen om het af te breken ten behoeve van een laboratorium voor biomedisch onderzoek.

Een campagne voor het behoud van dit gebouw, ondersteund door vijf winnaars van de Pritzker prijs, had geen resultaat. In oktober vorig jaar begon de sloop.

Mooiste transformatie

Verandering is inherent aan de stad. Vrijwel dagelijks krijgt ergens in een stad een pand een andere bestemming. Het komt echter ook voor dat dit proces van aanpassen en hergebruik stagneert. In dergelijke gevallen zijn jarenlange ontwerpprocessen om te komen tot een van tevoren bedacht eindbeeld weinig productief. Mei architecten en stedenbouwers ontwikkelde in Delfshaven voor de transformatie van De Fabriek een alternatieve strategie.

Deze richt zich op drie aspecten: collectieve binnenruimte, constructieve verknoping en omgang met regels. De Fabriek bestaat uit een samenstel van bouwdelen met een wirwar aan bouwstijlen en constructies. In de aanpak van architect Robert Winkel zijn deze verschillen niet uitgewist maar juist geconsolideerd en versterkt. Vervolgens zijn ze succesvol ingepast in de verbouwing tot een kleinschalige bedrijfsverzamelgebouw.

Kern van dit gebouw is het centrale atrium dat de werkeenheden ontsluit en in gebruik is voor vergaderingen, ontmoetingen en lunches. De Fabriek is daarmee ook een uitgesproken voorbeeld van de toegevoegde waarde die architectuur in processen van transformatie heeft. De openheid die het atrium kenmerkt en de volledige transparantie naar de units toe, in combinatie met functionele verhuureenheden, zijn aantrekkelijk voor gebruikers bij wie samenwerking hoog in het vaandel staat.

Meest innovatieve praktijk

Dinsdagavond 26 november kreeg Thomas Rau in De Kuip te Rotterdam de ARC13 Oeuvre Award uitgereikt. Deze prijs is een initiatief van ons blad en bedoeld om interieur- en architectuurontwerp te promoten en belangrijke vernieuwingen binnen het vakgebied zichtbaar te maken.

Rau kreeg deze prijs voor de inzet die hij de afgelopen twintig jaar heeft geleverd om duurzame architectuur in de volle breedte te promoten én te realiseren. De jury onder leiding van BNA-voorzitter Willem Hein Schenk looft Rau om zijn inspirerende bijdrage aan de maatschappelijke en architectonische agenda, iets wat in haar ogen geen enkele andere architect hem op deze wijze en op dit gebied op dit moment nadoet.
Ook de oplossingen die Rau aanreikt voor de weeffouten in de huidige ontwerp- en uitvoeringspraktijk, acht de jury buitengewoon relevant.

Grootste controverse

In 1991 werd de Pritzker Prijs verleend aan de Amerikaanse architect Robert Venturi voor het werk dat hij samen met zijn partner en echtgenoot Denise Scott Brown had gemaakt. Laatstgenoemde maakte nooit een geheim van de frustratie die dit voor haar inhield.
22 jaar later begonnen twee studenten van de Harvard Graduate School of Design een petitie om haar alsnog de Pritzker Prijs toe te kennen. Deze petitie werd ondertekend door meer dan 19.000 mensen, waaronder Rem Koolhaas en Zaha Hadid. Het Pritzker prijs-comité gaf echter geen krimp.
Effect was wel dat het American Institute of Architects de spelregels veranderde van haar eigen Gold Medal. Afgelopen jaar ging deze prijs postuum naar architect Julia Morgan.

Sterkste film

Aan het begin van de film La grande bellezza van regisseur Paolo Sorrentino krijgt een Japanse toerist in Rome een hartaanval. Hij overlijdt aan het zogenoemde Stendhal-syndroom, na te zijn bezweken voor de schoonheid van de Eeuwige Stad. La grande bellezza laat zien dat achter deze barokke pracht een existentiële leegte schuil gaat.

Hoofdrolspeler Jep Gambardella, gespeeld door acteur Toni Servillo, viert zijn 65ste verjaardag met een in alle opzichten waanzinnig en swingend feest op een dakterras in Rome. Daarna gaat hij op zoek naar de zin en inhoud achter de barokke façaden van de op-een-na-mooiste stad ter wereld. Sorrentino houdt ons daarmee een prachtige spiegel voor.

Mooiste tentoonstelling

In de tentoonstelling Utopia 1900-1940. Visies op de nieuwe wereld, tot gisteren te zien in museum de Lakenhal te Leiden, worden twee kunststromingen uit de eerste helft van de vorige eeuw met elkaar vergeleken. Het leverde ‘by far’ de mooiste tentoonstelling van 2013 op.
Door expressionisme en constructivisme op een verrassende manier naast elkaar te zetten, werd me als bezoeker een geheel nieuw en verfrissend perspectief geboden op twee van de belangrijkste kunststromingen van de vorige eeuw. Niet alleen de laatste maar ook de eerste streefde een revolutie (of transitie) na en dat maakte de tentoonstelling buitengewoon relevant.

In Utopia 1900-1940 draait de geschiedenis bovendien niet om sterkunstenaars en –architecten, maar om mensen die er flink zin in hadden en ongeloof energiek knutselden aan een nieuwe wereld.

Heb ik iets gemist? Laat het me weten! Mail naar h.tilman@dearchitect.nl of Twitter naar @HarmTilman

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels