blog

Kan architectuur van de wereld een betere plek maken?

Architectuur

In de jaren negentig fietste ik veel in Frankrijk. Dat bood ook de kans enige tijd Franse kranten te lezen. Werkelijk in ieder dorp kon je bij de plaatselijke Tabac wel Le Monde en de Libération kopen. Ik herinner me zeer goed het interview dat ik las met een Duitse econoom over de leegloop van de voormalige DDR. Volgens hem was de verklaring hiervoor simpel. Het economische potentieel van dit gebied was te gering, dus lag het voor de hand dat jonge mensen hun geluk gingen beproeven in Hamburg, Frankfurt, Stuttgart en München.

Kan architectuur van de wereld een betere plek maken?

Hoe staat het met het “economisch potentieel’ van de Nederlandse architectuur? Op de vraag of hij zich als een Nederlandse of als een Europese architect ziet, antwoordde Hollands bekendste architect Rem Koolhaas begin deze maand in Zeit Online: “Wäre ich immer noch ein holländischer Architekt, ich glaube, ich würde eingehen vor Scham. Nein, ich bin überglücklich, dass ich zu einem europäischen Architekten werden konnte und das Holländische an mir nicht mehr so wichtig ist. Wenn ich zum Beispiel in China arbeite, werde ich selbstverständlich als Europäer, nicht als Holländer angesehen.“

Morele moed

Afgelopen week vond in het Nieuwe Instituut te Rotterdam de traditionele Nieuwjaarsborrel plaats, georganiseerd in samenwerking met het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie. Het was de eerste keer sinds de opheffing van het Nederlands Architectuur Instituut, een gebeurtenis die zich vrijwel geruisloos heeft voltrokken. In de toespraken van beide directeuren klonk iets door van het voorzichtige optimisme dat eind vorig jaar in Nederland de kop opstak. Toch gaven beide captains of creative industry aan weinig voor de ontwerpcultuur te kunnen doen als de economie niet aantrekt. Een terrein dat de cultuur volgens Janny Rodermond niet kan beïnvloeden. Guus Beumer had eerder de sector al veel morele moed toegewenst.

Fat Architecture Heerlijkheid Zorgvliet, Hoogvliet

FAT Architecture, Heerlijkheid Zorgvliet, Hoogvliet. Beeld uit de Architect nr. 5-2005 ‘Heerlijkheid Hoogvliet’

Economisering van cultuur

Tussen de zinnen van beide directeuren door drong het beeld zich op van een “te grote” cultuurindustrie die in de komende tijd verder zal moeten inkrimpen. Het zal interessant zijn om te volgen hoe beide instellingen in dit klimaat hun betekenis opnieuw zullen formuleren, bijvoorbeeld door zichzelf anders te organiseren, door nieuwe activiteiten te programmeren en door andere relaties te zoeken met elkaar en met andere netwerken. Om de economisering van de cultuur kunnen ze daarbij waarschijnlijk niet heen.

Ondermijning van architectuur

De architect staat er voorlopig helemaal alleen voor. Dat de rol van de architect niet alleen in Nederland is afgebladderd; maar ook in de landen om ons heen, blijkt uit een voortreffelijk opiniestuk van de Engelse architect Sam Jacob, gepubliceerd op de website Dezeen. Volgens Jacob, directeur van FAT Architecture dat binnenkort zijn deuren sluit, is de architectuur “undermined and usurped by a cocktail of processes and practices, by new kinds of contract, by the rise of other building specialists, and by forms of procurement, which have all taken chunks out of the tweedy old professional body of architecture.”

Architectuur als private onderneming

Hoe krijgen we architectuur terug op de agenda? Sam Jacob stelt in het eerdere genoemde opiniestuk, dat het zoeken van een dialoog met publiek en politiek weinig soelaas zal bieden. De architect is immers niet meer de publieke figuur die ze in de tweede helft van de twintigste eeuw was. Architectuur wordt nu opgevat en gepraktiseerd als een volledig private onderneming. De markt is een doorslaggevende factor geworden.

Architectuur minder architectonisch

Op de vraag wat de architect dan wel kan doen, is een explosie aan antwoorden gekomen. Het debat schiet op dit moment werkelijk alle kanten op. In deze discussie tekenen zich twee extreme posities af. Aan de ene kant figuren als Sam Jacob die menen dat architectuur meer is dan het ontwerpen van gevels en ook de ontwikkeling van visies omvat die investeerders, planners, het publiek en andere betrokkenen samen kunnen brengen.

Architectuur meer architectonisch

Tegenover deze architecten staan architecten die een middenpositie bepleiten en stellen dat architect zich moeten bezig houden met de stedelijke opgaven. Deze architecten bekritiseren de grote afstand die de alledaagse bouwpraktijk inmiddels heeft tot de ideeënwereld van de architectuur. Door de kant van Jacob op te gaan wordt deze kloof ongetwijfeld groter. Deze architecten zijn dan ook van mening dat architectuur alleen aan waarde kan winnen voor zover ze erin in slaagt haar operatieve vermogen te herwinnen en te versterken.

Betere wereld

Beide visies staan loodrecht op elkaar. Terwijl de ene positie de architectuur wil versterken door haar paradoxaal minder architectonisch te maken, pleit de andere juist voor een terugkeer naar de traditie van de stedelijke architectuur. Wat beide visies echter met elkaar verenigt, is dat ze beide zoeken naar een manier om de discipline in staat te stellen van de wereld een betere plek te maken. Beide geven bovendien aan dat de architectuur hiertoe ook zelf dient te veranderen.

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels