blog

Wie doet er mee? – Co-creatie en participatie in de praktijk

Architectuur

Socioloog Michiel Schwartz gaf onlangs een lezing aan de AHK over ‘sustainism’. Volgens hem is een nieuw cultureel tijdperk aangebroken volgend op het 20-eeuwse modernisme. Hij spreekt van een wereld “that is more connected, more localised and more sustainable”. Een wereld waarin het meer gaat om diversiteit dan om uniformiteit, effectiviteit in plaats van efficiëntie, verbondenheid in plaats van hiërarchie, betekenis in plaats van functionaliteit. Een wereld van het wij-tijdperk dat de massaproductie en machine-esthetiek van het ik-tijdperk heeft verdrongen.

Wie doet er mee?  – Co-creatie en participatie in de praktijk

Open source en co-creatie

Een casestudy: In Rotterdam-West zien we inmiddels vele uitingen van de nieuwe cultuur die Michiel Schwartz schetst. Aan de rand van Spangen, een wijk met een tumultueus verleden, bevindt zich restaurant Van de Boer. Alles wordt hier ambachtelijk gemaakt met zoveel mogelijk producten rechtstreeks van het platteland. Even verderop in het afgelegen havengebied bij het Marconiplein, voorheen een no-goarea,  is een stadslandbouwgebied met restaurant door ‘Uit je Eigen Stad’ ontwikkeld. Naast het ideologische motief de stadsbewoner weer met voedselproductie te verbinden was hier ‘placemaking’ een uitdrukkelijk doel. Het is namelijk de bedoeling dat hier in de toekomst woningbouw wordt ontwikkeld. En dan zijn er nog vele kleinere initiatieven als de Voedseltuin, de Speeltuin Binnenste Buiten en Singeldingen.

Survival of the fittest

Al deze bottum-up burger- en ondernemersinitiatieven brengen een nieuwe vrolijkheid en vriendelijkheid in het dichtbevolkte Rotterdam-west. Ofschoon dit alles natuurlijk tot blijheid stemt, realiseren wij ons ook dat niet iedereen deel uitmaakt van het nieuwe tijdperk…

Hoe staat het met kleine groengebieden, haast niemandsland, achter menig gevel in Rotterdam-West. Daar zijn nog niet veel burgerinitiatieven genomen om deze om te vormen tot ontmoetingsplekken voor de buren. Misschien wel goed ook, want er zijn ook mensen die het erg fijn vinden dat zo’n plek zich stiekem tot een natuuroase heeft ontwikkeld waar geen mens komt.

Singeldingen 

Hoe populair het bijzonder leuke (!) bewonersinitiatief Singeldingen ook is: zat mensen in de buurt die zich niet aangetrokken voelen om met een selecte groep sociaalvaardige, hoogopgeleide creatievelingen met kinderen te werken. En zo is het toch wel met veel van de succesvolle bewonersinitiatieven: hier zijn grotendeels goedgeschoolde, sociaalvaardige, blanke burgers aan verbonden. Terwijl in Rotterdam-West meer dan de helft niet-westers allochtoon is, zie je deze mensen niet terug bij Van de Boer en het stadslandbouwgebied.

Overheid aan zet?

Aanvullend op de bewoners-/ondernemersinitiatieven initieert de gemeente dan ook met name in de achterstandswijken zelf projecten die eraan moeten bijdragen dat álle bevolkingsgroepen zich meer met elkaar en met hun leefomgeving verbonden voelen. Want de gedachte is dat deze fysieke en sociale verbondenheid zal bijdragen aan het bereiken van een opwaartse spiraal. Proefpark De Punt is daarvan een groot voorbeeld.

Dit park ligt op een tenminste tien jaar lang braakliggend terrein, een toekomstige woningbouwlocatie, aan de rand van een Vogelaarwijk. De gemeente Rotterdam gaf bureau Creatief Beheer de opdracht om hier te experimenteren met samenwerking met bewoners in de ontwikkeling en het beheer van een parkje. Rini Biemans van Creatief Beheer noemt als onderscheidende kenmerken van zijn aanpak ten opzichte van de gangbare praktijk: de verbinding tussen het fysieke en het sociale werkveld. Het project loopt nu bijna tien jaar en er is dan ook veel geleerd in die tijd. Naast succes, onvermijdelijk ook problemen.

Zo vormden actieve bewoners al snel een hechte kliek, waardoor de zwakkeren juist werden buitengesloten en zich hier niet op hun plaats voelden. De middenklasse voelde zich helemaal niet aangetrokken tot de ruige, ecologische inrichting met boomstammen en brandnetels. Het zal dan ook een constante inspanning blijven om het parkje leuk, veilig en bruikbaar te houden voor alle buurtbewoners. De tuinman, een neutrale tussenpersoon die staat voor de eco-sociale aanpak, speelt hierbij een cruciale rol.

Co-creatie in ontwerp en onderhoud

Wat op het eerste gezicht een extensief beheerd terrein is, blijkt bij nadere bestudering dat bepaald niet te zijn. Hier werken dagelijks betaalde en onbetaalde krachten aan mee. Bij het zien van het terrein en het horen van het verhaal van Biemans vraag je je dan ook onvermijdelijk of af er geen snellere weg was geweest naar het bereiken van een betekenisvolle plek. Waarom lijkt het een taboe dit met hulp van een vakkundig ontwerper te doen? Of is dit intensieve gebruik en op het eerste gezicht nogal omslachtige proces dé voorwaarde voor sociaal rendement?

Wellicht is het vanwege de tijd- en geldrovende processen van veel burgerinitiatieven en ‘bewoners-doen-het-zelf’ projecten (beide vragen om een groot uithoudingsvermogen van alle betrokkenen!) dat de gemeente naast deze aanpak het jaarlijkse Stadsinitatief heeft geïntroduceerd. Zo kan de gemeente toch ook op de korte termijn ‘scoren’, de bewoner het gevoel geven aan de stad mee te kunnen bouwen en als overheid slagvaardig zijn.

Voorlopige conclusie

De gemeente Rotterdam zit stevig in het transitietijdperk, heeft een mooi begin gemaakt met zich aan te passen. Een centrale vraag die zich aan ons opdringt: in hoeverre kan co-creatie samengaan met het benutten van het vakmanschap van de ontwerper en met de overheid als vertegenwoordiger van het publiek belang? Een andere: hoe kan ruimte worden gecreëerd voor burgers met meer bescheiden wensen en behoeftes of een meer individualistische instelling?

Samen bouwen aan onze maatschappij is goed -leve de participatiemaatschappij- maar we weten allemaal donders goed dat groepsvorming, uitsluiting en culturele achterstand gegevens zijn waarmee we gewoon moeten dealen. Een verdere tweedeling van onze maatschappij, waarbij het breukvlak langs de lijn van de opleiding of de assertiviteit ligt moeten we zien te voorkomen. Pas dan zijn we duurzaam bezig.

 

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels