blog

Naar een andere ruimtelijke ontwikkeling

Architectuur

De ontwikkeling van ruimte in Nederland stagneert, waardoor de structurele leegstand van vastgoed en bouwrijpe grond oploopt. Leek dit op het eerste gezicht veroorzaakt door de economische crisis, bij nader inzien is deze crisis een nieuwe economische werkelijkheid. Daarbij hoort een wezenlijk andere manier van ruimtelijk ontwikkelen. Dit is een van de conclusies in ons boek De Flexibele Stad, oplossingen voor leegstand en krimp, waarin wij een nieuwe manier van ruimtelijk ontwikkelen propageren.

Naar een andere ruimtelijke ontwikkeling

Het is misschien vreemd dat uitgerekend twee ontwerpers – wij zijn beiden opgeleid als architecten en stedebouwkundigen – een nieuwe manier van ontwikkelen presenteren. Ontwerpers houden zich toch bezig met ontwerpen? Ontwikkelen is toch het domein van ontwikkelaars, corporaties, overheden of beleggers?

De ontwikkelwijze die wij presenteren is verrassend genoeg de uitkomst van een zoektocht naar de toekomst van ons eigen vakgebied, dat van de ontwerper. Met het failliet van het gangbare ontwikkelmodel zijn ook de standaard rollen in het bouwproces niet langer vanzelfsprekend. In deze blog nemen we je graag nog even kort mee in onze zoektocht. Zo wordt en passant duidelijk welke kansen dit nieuwe ontwikkelen biedt voor ontwerpers.

  Ontwerp voor de tijdelijke uitbreiding van het Amsterdamse Olympisch Stadion (temp.architecture).

Twee inzichten

Van 2004 tot 2008 werkten wij in opdracht van DRO Amsterdam aan ontwerpstudies voor de tijdelijke uitbreiding van het Amsterdamse Olympisch Stadion. Deze studies lieten zien op welke manier dit monumentale stadion een rol kan spelen bij een aantal ambitieuze internationale sportevenementen. Hoewel het project uiteindelijk niet gerealiseerd is, bracht het ons twee belangrijke inzichten.

Ten eerste voldoen tijdelijke interventies heel goed aan de behoeften van de hedendaagse stad. Het verhoogt draagvlak en verkort proceduretijden. Bouwkosten zijn lager door de mogelijkheid bouwproducten te huren. Tijdelijkheid kan leiden tot bijzondere, eigentijdse architectuur. Ons tweede inzicht was dat tijdelijk interveniëren binnen het gangbare model voor ruimtelijke ontwikkeling nauwelijks mogelijk is. Tijd speelt in dit model geen rol van betekenis.

 
Overzichten leegstand gemeente Groningen (2011).

Kansen tijdelijkheid

Toen na 2008 de economische crisis uitbrak en bouwprojecten werden uitgesteld, liep het oppervlak aan braakliggende bouwgrond snel op. Verwacht werd dat de crisis een tijdelijke dip was. Bouwgrond zou maar even braak liggen, vastgoed zou maar even leegstaan. Wij zagen kansen voor tijdelijk ruimtegebruik. We ontwierpen tijdelijke sportvelden, tijdelijke speeltuinen, tijdelijke vakantiewoningen.

Maar hoe redelijk onze voorstellen ook leken, we kregen ze nergens gerealiseerd. Toen wij in mei 2011 bij het Amsterdamse Arcam mochten exposeren, verzamelden we onze voorstellen en lieten we onder de titel Nieuwe Ruimte voor de Stad zien hoe tijdelijk ruimtegebruik kan leiden tot nieuw leven op braakliggende bouwkavels en in leegstaand vastgoed. Door met ambtenaren, ontwikkelaars, juristen, gebruikers en andere passanten over de voorstellen in gesprek te gaan, ontdekten we hoe het gangbare ontwikkelmodel zou moeten worden aangepast om ondanks de crisis met tijdelijke ingrepen de leefbaarheid op peil te houden.

Nieuwe realiteit

Ondertussen bleek de crisis niet een kortstondig dipje te zijn, maar een nieuwe werkelijkheid. Steeds meer mensen raakten overtuigd van de noodzaak tot alternatieve ontwikkelmethoden. In het najaar van 2011 bood het Stimuleringsfonds voor Architectuur ons de mogelijkheid om met de expositie een aantal andere Nederlandse steden aan te doen. Door thematische debatten, case studies en workshops rondom de thema’s tijd en tijdelijkheid konden wij een uitgewogen reeks procesmatige, juridische, financiële en ruimtelijke instrumenten opstellen waarmee een toekomstbestendiger manier van ontwikkelen in beeld kwam.

 

Schematische weergaven van het gangbare model voor ruimtelijke ontwikkeling (eindbeeldplanning) en flexibele gebiedsontwikkeling (startbeeld planning).

Nieuwe kansen

Deze ontwikkelwijze, en het bijhorende instrumentarium, beschrijven wij uitgebreid in ons boek. Omdat ontwikkelingen daarmee niet langer vanuit statische eindbeelden, maar stapsgewijs tot stand komen, kent dit nieuwe ontwikkelen de wendbaarheid en flexibiliteit die past bij de behoeften van de hedendaagse stad. Flexibele gebiedsontwikkeling is ontwikkelen op basis van een conditie van permanente tijdelijkheid.

In ons boek tonen we ook dat deze stapsgewijze manier van ontwikkelen recentelijk heeft geleid tot een aantal succesvolle gerealiseerde projecten. Deze projecten laten zien dat klassieke ontwikkelpartijen als beleggers, corporaties, lokale overheden en commerciële ontwikkelaars niet vanzelfsprekend meer het initiatief hebben in het domein van stedelijke ontwikkeling. Voor ontwerpers, van nature niet bang voor experimenteren, zijn er volop kansen in dit ontwikkelvacuüm.

Het boek De Flexibele Stad is een uitgave van nai010 uitgevers en verschijnt op 26 september.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels