blog

Architectenkoppels

Architectuur

Denise Scott Brown is coauteur van het baanbrekende werk Learning From Las Vegas uit 1972. Ze schreef het samen met haar man en partner Robert Venturi en de in 2001 overleden architect Steven Izenour. Voordat Scott Brown met Venturi trouwde (1967), had hij het invloedrijke boek Complexity and Contradiction geschreven en het subversieve Venturi House gerealiseerd, het huis voor zijn moeder. Twee jaar na hun huwelijk startten Venturi en Scott Brown het bureau Venturi, Scott Brown and Associates.

Architectenkoppels

In 1991 kreeg Robert Venturi de Pritzker prijs, Scott-Brown niet, hoewel ze toen al zo’n 24 jaar met elkaar samenwerkten. Dit voorjaar startte een groep studenten op de GSD van Harvard een petitie waarin de Pritzker werd gevraagd dit historische onrecht ongedaan te maken. Blijkbaar had haar rol als echtgenoot haar rol als gelijkwaardige partner overschaduwd toen de jury haar man de prijs gaf, aldus de initiatiefnemers. Maar was er geen sprake van “joint creativity”? Velen ondertekenden de petitie, waaronder Rem Koolhaas en ook Robert Venturi zelf.

Alleen architecten

Al eens eerder had Scott-Brown verhaald over de vernederingen die haar als co-architect ten deel vielen: opdrachtgevers die haar bij gelegenheid niet zagen staan en alleen het woord tot Robert Venturi richtten, een fotograaf die haar verzocht het gezelschap te verlaten toen hij een groepsportret van “alleen de architecten” wilde maken, en ga zo maar door.

 kiki van Eijk en Joost van Bleiswijk
Joost van Bleiswijk en Kiki van Eijk

Maar ook je innerlijk leven wordt er door geraakt, vertelde ze onlangs in een Amerikaans radioprogramma. Het leven van een architectenkoppel valt niet mee, wanneer je gelijktijdig met je partner een bureau runt, een relatie hebt en een kind opvoedt. Haar leverde haar een constant schuldgevoel op: het gevoel het ene te verwaarlozen wanneer ze met het andere bezig was, en andersom. Het stak haar dat hun zoon wel de naam van de babysitter kon uitspreken en niet die van Robert of haarzelf.

Eigen weg 

Combinatie van werk en persoonlijk leven was lange tijd een uiterst moeizame aangelegenheid. Of het paar bleef bij elkaar, maar dat leek de kwaliteit van hun werk niet ten goede te komen. Zo haalde het werk van Alison en Peter Smithson bijvoorbeeld nooit meer het niveau dat het in de jaren vijftig had. Of het paar ging na de nodige tijd uit elkaar en gingen hun eigen weg, zoals in ons land Francine Houben en Erik van Egeraat van Mecanoo overkwam, of in Engeland Amanda Levete en Jan Kaplický van Future Systems.

Stijging man-en-vrouw bureaus

De laatste jaren is het aantal man-en-vrouw bureaus echter explosief gestegen. Niet alleen zijn er nu veel meer dan twintig jaar geleden, maar ook begint dit type bureau de professie te domineren. Terwijl de vorige generatie nog werd gekenmerkt door het idee (of vooroordeel) dat mannen bouwen en vrouwen helpen, kennen de architecten van de huidige koppels een gelijkwaardige ambitie en energie.

En dus is er alle reden de retoriek van de architect die alles doet om een gebouw te realiseren, bij te stellen en op zoek te gaan naar een nieuwe. De Engelse architect Norman Foster is vermoedelijk de laatste architect die nog steeds en met succes de indruk weet te wekken alles zelf te doen en het gehele proces te beheersen. Dit beeld van de architect als bouwheer duikt nog steeds op, maar het is langzaam de vraag of dit nog realistisch is.

 Caroline Bos en Ben van Berkel (UN Studio)
Caroline Bos en Ben van Berkel (UN Studio)

Koppels voor betere samenwerking

Door de toegenomen complexiteit van architectonische projecten en de opkomst van de computer in het bureau ligt de nadruk tegenwoordig op samenwerking. Dit heeft het model van de geniale architect met onnavolgbare brain waves effectief ondermijnd. Projecten beginnen niet meer met een schets maar met een bijeenkomst waar een onwaarschijnlijke hoeveelheid mensen aan deelneemt, van akoestische adviseur tot IT specialist. Koppels zijn heel goed in dit soort vormen van samenwerking en zijn veel beter in staat de overgangen tussen disciplines te maken.

Terug naar Scott Brown. Het verdient geen aanbeveling om met je echtgenoot of partner een bureau te beginnen, zegt ze in het eerder genoemde radio-interview, want je haalt je een hoop narigheid op de hals. Maar als je het toch doet en je weet al die problemen te overwinnen, dan is het zeer de moeite waard.

Architectenkoppels

Aglaée Degros en Stefan Bendiks (Artgineering)
Alison en Peter Smithson
Amanda Levete en Jan Kaplický (Future Systems)
Amale Andraos en Dan Wood (WorkAc)
Barbara Dujardin en Michiel Hofman (Hofman Dujardin Architecten)
Billie Tsien en Tod Williams (Tod Williams Billie Tsien Architects)
Carole Baijings en Stefan Scholten (Scholten Baijings)
Caroline Bos en Ben van Berkel (UN Studio)
Denise Scott Brown en Robert Venturi (VSB)
Diana Agrest en Mario Gandelsonas (Agrest and Gandelsonas Architects)
Elizabeth Diller en Ricardo Scofidio (Diller Scofidio)
Francine Houben en Erik van Egeraat (Mecanoo)
Hannie van Roojen en Aldo van Eyck (A. H. van Eyck)
Helena Casanova en Jesus Hernandez (Casanova + Hernandez Architecten)
J. Meejin Yoon en Eric Höweler (Höweler Yoon Architecture)
Jacob van Rijs en Natalie de Vries (MVRDV)
Jennifer Lee en Pablo Castro (Obra Architects)
Jing Lin en Florian Idenburg (SO-IL)
Kazuyo Sejima + Ryue Nishizawa (SANAA)
Kiki van Eijk en Joost van Bleiswijk
Laura Briggs en Jonathan Knowles (Briggs + Knowles)
Liesbeth van der Pol en Herman Zeinstra (Dok Architecten)
Luzia Curjel en Enrico Hartsuyker (Hartsuyker Architecten)
Mimi Hoang en Eric Bunge (nArchitects)
Riet Reitsema en Jon Kristinsson (Architecten- en Ingenieursbureau Kristinsson)
Sabine Müller and Andreas Quednau (SMAQ)

 

Nieuwe koppels

(met dank aan Kees van der Hoeven, Ira Koers, Danielle Seghers, Tjerk van de Lune, Bas Gijselhart, Annemariken Hilberink, Dirk Follet)

Aino Marsio + Alvar Aalto
Anna Popelka en Georg Poduschka (ppag)
Anne Tyng + Louis Kahn
Benedetta Tagliabue en Enric Miralles
Carmen Pinos en Enric Miralles
Charlotte ten Dijke en Bart Mispelblom Beyer (Tangram)
Danielle Seghers en Huib van Zeijl (Equipe)
Elia en Zoe Zenghelis
Farshid Moussavi en Alejandro Zaera-Polo (Foreign Office)
Gus Tielens en Mike Korth (Korth Tielens)
Hilde Daem en Paul Robbrecht (Robbrecht en Daem)
Isabelle De Smet + Steven Van den Bergh (T.O.P. Office)
Jeanine Eek Keizer en Piet Hein Eek
Julia Bolles en Peter Wislon (Bolles + Wilson)
Laurette Gillemot + Luc Deleu (T.O.P. Office)
Lidewey Edelkoort en Anton Beeke
Lily Reich + Ludwig Mies van der Rohe
Madelon Vriesendorp en Rem Koolhaas
Marianne Loof en Jurriaan van Stigt (LEVS)
Mechteld Stuhlmacher en Rien Korteknie (Korteknie Stuhlmacher)
Mieke Bosse en Peter Drijver (Scala)
Ninke Happel en Floris Cornelisse (Happel Cornelisse Architecten)
Odile Decq + Benoit Cornette
Raili Paatelainen + Reima Pietilä
Ray Kaizer + Charles Eames
Sabine de Kleijn en Arne van Herk
Stijnie Lohof en Jeroen Schipper (JSA Architecten)
Su Brumwell en Richard Rogers (Team 4)
Wendy Cheeseman en Norman Foster (Team 4)
Willemien van Dijk en Liewe Vos (Buro3)

Dinsdag 2 juli 2013 22:05

Dag Harm,

Wel interessant die koppels met man en vrouw (er schoten me nog meer namen te binnen: Korteknie Stuhlmacher, Happel Cornelissen). Ik heb me dat al eerder afgevraagd hoe dat werkt, een eigen bureau beginnen en welke middelen en positie je daarvoor nodig hebt. En misschien is het voor vrouwen toch moeilijk om alleen of met ‘vreemden’ een bureau te beginnen.

En hoewel misschien niet zo bekend werkt Piet Hein Eek wel samen met zijn vrouw, alleen blijft Jeanine wat op de achtergrond: o.a. deze kasten zijn een gezamenlijk ontwerp http://www.pietheineek.nl/nl/vrij-werk/tegelkasten-en-pilaarkasten. Afgelopen zondag werd de tentoonstelling van Anton Beeke in het pand van Piet Hein geopend, waarbij ook gezamenlijk werk te zien was met Lideweij Edelkoort. Maar niet echt een vast ‘werk’koppel inderdaad …

Wij hebben een spannend jaar. Blijven nog steeds bij elkaar! (ook dat is niet de trend) en we leveren dit najaar een paar interessante projecten op.

Met vriendelijke groet,

Annemariken Hilberink

Dinsdag 2 juli, 14:27

Beste Harm,

Uitstekende column, waarvoor dank. Er is zeker veel te weinig aandacht voor vrouwen in architectuur, ook al zijn ze onderdeel van een belangrijk bureau. Misschien moet uw blad een serie starten met “de vrouw van de week” (op pagina 3), waarin onderbelichte vrouwen aandacht krijgen.

Er zijn nog meer bekende architectenkoppels:

Team4 (Su Brumwell + Richard Rogers en Wendy Cheeseman + Norman Foster)

Ray Kaizer + Charles Eames

Lily Reich + Ludwig Mies (beetje tragisch na zijn emigratie)

Odile Decq + Benoit Cornette (ook tragisch)

Aino Marsio + Alvar Aalto

Raili Paatelainen + Reima Pietilä

Laurette Gillemot + Luc Deleu (en in hetzelfde bureau de twee overige medewerkers Isabelle De Smet + Steven Van den Bergh)

Anne Tyng + Louis Kahn (ook een beetje droevig).

Was het trouwens in de laatste aflevering van het wekelijkse Design | Architecture van KCRW dat u het interview met Denise Scott-Brown hoorde. Fijn programma vind ik dat. De uitzending met DSB wacht op zijn beurt in de podcast.

Vriendelijke groeten,

Dirk Follet

Maandag 1 juli 2013, 15;33

Dag Annemariken,

Dank voor je reactie, je aandacht en je aanvulling.

Aanleiding voor genoemd verhaal is de samenwerking tussen Robert Venturi en Denise Scott Brown en de vraag waarom laatstgenoemde niet mocht delen in de Pritzker prijs van 1991.

Maar als je eenmaal bezig bent, dan kun je niet ophouden, lijkt het, je denkt automatisch aan andere koppels, en zo is bedoelde lijst ontstaan. Beetje gevaarlijk, nooit compleet, maar leuk om te doen.

Ik neem je suggesties graag over. Met als uitzondering wellicht: Lidewij en Anton, Piet Hein en Jeanine, die voor zover ik weet niet als koppel opereren. Of zit ik er naast?

Op Twitter zijn intussen ook al de nodige aanvullingen gepost.

Hoe gaat het met jullie?

Dank en groet, Harm

Maandag 1 juli 2013, 14:50 uur

Dag Harm,

Wat een raar lijstje hou je erop na. Zo wist ik niet dat Scholten Baijings en het duo Van Eijk Bleiswijk architecten zijn (en waarom in dat rijtje dan niet Piet Hein Eek- Jeanine Eek Keizer of Anton Beeke- Lidewey Edelkoort om nog maar eens wat te noemen)?

En er zijn toch nog wel meer architectenkoppels zoals Marx Steketee , van Herk en de Kleijn, 24H. En dan mis ik ook onszelf in dat rijtje : )

Met vriendelijke groet,

Annemariken Hilberink

 

 

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels