blog

Constructivisme in Jekaterinenburg

Architectuur

Voor de meeste Nederlanders is Jekaterinenburg slechts een stipje op de kaart van Europa, helemaal aan de rechterkant, net voorbij het Oeralgebergte en dus officieel in Azië. Zo ook voor mij, totdat ik er achter kwam dat ‘Ekat’ de meest complete verzameling constructivistische gebouwen ter wereld kent.

Constructivisme in Jekaterinenburg

 

 

In het ‘Trans-Siberian Handbook’ staat een kleine tekening van een gebouw met als onderschrift ‘Modernist post office in Yekaterinburg’. Dit was een aanwijzing dat er voor ons iets bijzonders te zien was in deze stad. Na een kort bezoek aan de plaatselijke architectuuracademie bleek dat het geval. In Jekaterinenburg zijn ongeveer 140 gebouwen te vinden in constructivistische stijl uit de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw.

Russische avant-garde

Het aantal gebouwen dat in dezelfde stijl is gebouwd is niet eens het meest indrukwekkende aspect. Het feit dat ze overal in de stad te vinden zijn en een zeer breed scala aan gebouwfuncties vertegenwoordigen wel. In elke straat staat een woongebouw, kantoor, drukkerij of postkantoor gebouwd door de Russische avant-garde van die tijd. Daarnaast reflecteert de architectuur de ambities van de Sovjet-Unie met betrekking tot de grote sociale woningbouwprojecten.

Groot Sverdlovsk

Jekaterinenburg was in de negentiende eeuw een klein stadje aan de transsiberische postroute, de ‘Trakt’. Deze route werd gebruikt om de natuurlijke rijkdommen zoals pels en hout die Siberië te bieden heeft naar Europees Rusland te vervoeren en om bannelingen uit Europees Rusland naar Siberië te transporteren. Met de komst van de Trans-Siberische spoorlijn aan het einde van de negentiende eeuw kwam het transport door de stad in een stroomversnelling en kon het van nature grondstofrijke Oeralgebergte worden ontgonnen.

 Vlerken - Constructivisme in Jekaterinenburg 

Toen Jekaterinenburg in 1923 de hoofdstad van het gebied rond de Oeral werd, was dit voor de jonge Sovjetunie aanleiding om flink te investeren in de stad. Ondanks de economisch moeilijke situatie werden vanuit de staat veel middelen beschikbaar gesteld om Jekaterinenburg te transformeren in ‘groot Sverdlovsk’. Specialisten uit heel Rusland werden naar Sverdlovsk gehaald om aan de stadsvernieuwing mee te werken.

Constructivisme in Sverdlovsk

Onder de specialisten bevonden zich veel jonge ambitieuze architecten. Zij werden geïnspireerd door de abstracte kunst van Kandinsky en Malevich, de ‘Proun ruimtes’ van El Lissitzky en de Futuristische kunst en architectuur van Tatlin. Daarnaast waren de meeste architecten verbonden aan de OSA of ASNOVA, Russische verenigingen van constructivistische architecten die qua opzet leken op De Stijl en de Bauhaus beweging.

Kenmerkend voor het constructivisme zijn gebouwen die bestaan uit een compositie van geometrische volumes, verwijzingen naar de nieuwe technische mogelijkheden van de twintigste eeuw en het ontwikkelen van functionele en leefbare gebouwindelingen.

In Jekaterinburg gaat het echter niet de ‘puurste’ vorm van constructivisme. Dit komt doordat veel architecten vanuit een andere achtergrond in een vroeg stadium tegelijkertijd experimenteerden, voordat deze architectuurstroming uitkristalliseerde. Dit leidde bij de vroege constructivistische projecten in gebouwen met art-deco ornamenten zoals bij het ‘Chekist Huis’ uit 1928 of in gebouwen met een symmetrische classicistische gevelindeling zoals de Staatsbank uit 1926.

Het volwassen constructivisme

Vanaf de late jaren twintig en in de jaren dertig maakt de sobere ornamentiek plaats voor een meer abstracte en herkenbare vorm van het constructivisme. De twee mooiste voorbeelden hiervan zijn het postkantoor uit 1930 en het regionale handelsgebouw dat daar tegenover staat op een prominente plaats aan de Lenin Avenue. Het postkantoor is opgebouwd uit drie rechthoekige volumes. Door middel van gevelopeningen van verschillende grootte wordt uitdrukking gegeven aan verschillende gebouwfuncties. Zoals bij veel andere constructivistische gebouwen geeft de verticale raampartij in het hoge smalle volume een trappenhuis aan.

Het handelsgebouw aan de overkant van de straat combineert woon- en werkfuncties en dit heeft zijn weerslag op de gevels. De gevel aan de Lenin Avenue is opgebouwd uit vier delen en oogt dynamisch doordat elk deel een ander ritme en verschillende grootte in gevelopeningen heeft. Door het ontbreken van plastische elementen aan de gevel blijft het uiterlijk zakelijk, terwijl om de hoek de balkons, een overstekende dakrand en prominente regenpijpen de woonfunctie aangeven.

 Jan van Vlerken - Constructivisme in Jekaterinenburg 

Sociale motieven

De basis voor de sociale woningbouw in Jekaterinenburg werd gelegd door het Chekist Huis in 1928. Dit wooncomplex omvat één bouwblok en was bedoeld voor de werknemers van de NKVD, het comité voor staatsveiligheid, later de KGB geheten. De bewoners hadden een gemeenschappelijke bioscoop, kinderopvang, een medische post, een kantine en een schietbaan tot hun beschikking.

Chekist dorp

In het begin van de jaren dertig werd voor dezelfde organisatie het ‘Chekist dorp’ gebouwd. De sociale lijn werd verder doorgetrokken, nu verschenen er aparte gebouwen voor de gemeenschappelijke functies. Het complex omvat een geheel bouwblok met drie los staande woongebouwen die samen met het markante Iset Hotel en de arbeidersclub het bouwblok maken. Binnen het blok zijn drie binnenplaatsen te vinden die worden afgebakend door twee los staande volumes.

Bijzonder aan het Chekist dorp is dat wooneenheden geen sanitaire- en kookvoorzieningen hadden. Het was de bedoeling dat de bewoners naar het aparte badhuis gingen en hun maaltijden nuttigden in de gemeenschappelijke kantine. Vandaag de dag is Chekist dorp nog steeds een woongebied, maar inmiddels zijn alle appartementen uitgerust met badkamer, wc en keuken en is het Iset Hotel geen woongebouw meer maar een hotel. Ondanks alle veranderingen zijn de binnenplaatsen nog steeds voor iedereen toegankelijk, je kunt er op een zomerse dag rustig zitten en er is een speeltuin voor de kinderen. De intieme sfeer wordt versterkt door het contrast met de omliggende brede straten en avenue’s.

De neergang van het constructivisme

Het constructivisme beperkt zich niet tot het centrum van de stad. Een kleine vijf kilometer ten noorden van het centrum ligt het fabrieksterrein van Uralmash, een gigantisch terrein met zware industrie en een complete stad die daar omheen is gepland. De neergang van het constructivisme in de Sovjetunie is hier goed te zien. De gebouwen van de fabriek zijn indrukwekkende voorbeelden van de constructivistische architectuur waarvan het industriële karakter door middel van vormentaal en kleur duidelijk tot uitdrukking komt.

De woongebouwen aan de brede lanen die naar het fabrieksterrein leiden, zijn echter een mix van constructivisme en post-constructivisme. Met de laatste term wordt een stijl aangeduid waarbij men terug grijpt op het versieren van gebouwen. Dit proces begon in 1934 en werd gevoed door de kritiek op het modernisme met als belangrijkste argument dat de verandering niet snel genoeg zou zijn. Als gevolg van deze trend werden constructivistische gebouwen die nog in aanbouw waren versierd met pilasters en ornamenten en radioantennes op gebouwen werden spitse torens met een rode ster op de punt. Een goed voorbeeld hiervan is het ‘Madrid hotel’ vlakbij de Uralmash.

 Jan van Vlerken - Constructivisme in Jekaterinenburg 

De witte watertoren

Een kilometer verder buiten het centrum staat het meest iconische onderdeel van het constructivistische erfgoed in Jekaterinenburg: de witte watertoren. Deze staat aan de rand van het Uralmash gebied in het verlengde van twee brede straten. Verder valt hij erg op door zijn bijzondere verschijning, een groot waterbassin is geplaatst op één grote en vier kleine ranke kolommen.

Aanvankelijk was het de bedoeling om de toren alleen door middel van de grote kolom te ondersteunen maar omdat het hier om het eerste betonnen gebouw in de stad ging vertrouwde men de constructie met de enorme overhang niet. Daarom zijn de 4 smalle kolommen toegevoegd, recente berekeningen hebben echter uitgewezen dat de toren wel degelijk zonder de extra kolommen gebouwd had kunnen worden.

Of hij dan ook nu nog overeind zou staan is overigens nog maar de vraag, want tot onze verbazing was de watertoren helemaal verlaten en verwaarloosd. Kleine afgebrokkelde stukjes beton liggen overal op en om de toren. Er is echter geen enkel hek of afbakening rond de toren die je er van weerhoudt om de toren te beklimmen. Vanaf het dak van het waterbassin heb je een goed uitzicht over de stad door de hoge ligging van de watertoren. Vanuit de gemeente zijn er dan ook plannen om de toren op te knappen en er een museum of uitkijkpost van te maken.

Hernieuwde interesse

Tijdens mijn bezoek aan Jekaterinenburg viel het ons op dat steeds meer mensen weten dat de stad een bijzonder verhaal heeft te vertellen over de geschiedenis van moderne architectuur. Verschillende delen van het Chekist dorp zijn goed onderhouden doordat er overheidsinstellingen in gehuisvest zijn. Het postkantoor en het handelskantoor zien er niet slecht uit maar zijn toe aan een nieuwe laag verf. De meeste woongebouwen zien er beroerd uit maar onderhoud is duur en de meeste gebouwen zijn niet van de hoogste kwaliteit. Hopelijk kan de hernieuwde interesse er voor zorgen dat er meer aandacht komt voor het constructivistische erfgoed zodat de verwaarloosde monumenten kunnen worden opgeknapt.

 

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels